Pielęgnacja skóry dziecka

Budowa skóry noworodka

Powszechnie wiadomo, że skóra noworodka i niemowlęcia jest delikatniejsza i cieńsza niż skóra dorosłego człowieka. Dojrzewanie układu powłokowego szacuje się na pierwsze 2–3 lata życia dziecka, choć właściwy, kwaśny odczyn skóra uzyskuje po kilku tygodniach (pH 5,4–5,9). Ponadto z biegiem lat skóra uzyskuje intensywniejszą pigmentację, odporność na działanie światła słonecznego, a produkcja melaniny się stabilizuje. Dojrzałość osiągają również gruczoły potowe, które początkowo są rzadziej rozmieszczone w skórze, a ich praca jest mniej efektywna, przez co należy zachować szczególną ostrożność, aby nie przegrzać dziecka. Należy również pamiętać, że małe dziecko, z uwagi na dużą powierzchnię układu powłokowego, narażone jest na zwiększone przezskórne wchłanianie ciepła i substancji chemicznych (np. leków) oraz szybko się wychładza, traci ciepło. Z tego względu istotne jest ubieranie dziecka warstwowo, „na cebulkę”, by w razie potrzeby móc zdjąć bądź założyć dodatkową warstwę. Wybierając garderobę malucha, należy zwracać uwagę na skład surowcowy tkanin. Zaleca się stosowanie tkanin naturalnych, przewiewnych, niedrażniących wrażliwej skóry, np. bawełny.

Ciekawostka: U noworodków i niemowląt często występuje przejściowe łysienie. Związane jest to z brakiem synchronizacji procesu wzrostu i utraty włosa.

Budowa anatomiczna poszczególnych warstw skóry noworodka różni się nieco od skóry osoby dorosłej. Przede wszystkim zwraca uwagę cieńszy płaszcz hydrolipidowy, stąd niewskazane jest częste ścieranie i wymywanie go. Również warstwa rogowa, ziarnista i kolczysta naskórka malucha jest słabo rozwinięta, o luźnym układzie komórek, a przyczepność do skóry właściwej jest dużo słabsza niż w skórze dojrzałej. Szczególnym przykładem odmienności w budowie anatomicznej jest skóra wcześniaka. Przykład ten ilustruje tabela 1.
 

Wyróżnia się zatem 3 warstwy skóry:

• Naskórek (epidermis) – warstwa pochodzenia ektodermalnego, zbudowana z keratynocytów i korneocytów (warstwy rogowej), zawierająca barwnik (melaninę), a także komórki układu nerwowego (np. komórki Merkla) czy immunologicznego (np. komórki Langerhansa). W naskórku wyróżnia się warstwy: rogową, strefę pośrednią, warstwę ziarnistą, kolczystą i podstawną.
• Skóra właściwa (corium, dermis) – warstwa pochodzenia mezodermalnego, składająca się z włókien kolagenowych, sprężystych i retikulinowych, zawierająca komórki łącznotkankowe, jak: fibrocyty, limfocyty, fibroblasty, komórki tuczne, histiocyty, naczynia krwionośne, zakończenia nerwowe i przydatki skóry (np. paznokcie, gruczoły potowe i łojowe, włosy). Histologicznie skóra właściwa dzieli się na warstwę brodawkową i siateczkową.
• Tkanka podskórna (subcutis) – warstwa składająca się z komórek tłuszczowych i tkanki łącznej włóknistej, zawierająca włókna nerwowe, naczynia krwionośne i części wydzielnicze gruczołów potowych.

Skóra pełni wiele istotnych biologicznie funkcji:

• stanowi barierę ochronną przed szkodliwymi czynnikami fizycznymi, biologicznymi i chemicznymi,
• bierze udział w termoregulacji oraz regulacji gospodarki wodno-elektrolitowej,
• obejmuje czynności wydzielnicze i resorpcyjne,
• bierze udział w przemianach witaminowych,
• bierze udział w procesach odpornościowych,
• pełni funkcję wrażeniową poprzez umożliwienie ekspresji emocji.

W związku z faktem, iż skóra dziecka dojrzewa w ciągu pierwszych 2–3 lat życia, należy w tym okresie szczególnie zadbać o jej ochronę przed czynnikami drażniącymi mechanicznie i fizycznie.

Ciekawostka: Łączna powierzchnia skóry może wynosić nawet 2 m2, a jej grubość: 1,4–4 mm (bez tkanki podskórnej).

Higiena i pielęgnacja skóry dziecka

Prawidłowa pielęgnacja skóry dziecka stanowi obowiązkowy element opieki nad noworodkiem i niemowlęciem, ponieważ układ powłokowy, jaki ona tworzy, pełni funkcję ochronną przed wniknięciem patogenów do wnętrza organizmu. Nieuszkodzona, pozbawiona wykwitów skóra spełnia swą rolę efektywnie i aby zachować ją w dobrej kondycji, nieodzowne jest utrzymanie jej w czystości. Nie ma odgórnie narzuconych norm dotyczących częstotliwości kąpieli noworodka. Należy jednak brać pod uwagę fakt, że:

• maluch może ulewać pokarm, który gromadzi się w fałdkach szyi i karku,
• okolica dłoni narażona jest na kontakt z drobnoustrojami,
• okolica krocza nieustannie kontaktuje się z moczem i kałem,
• w ciepłych miesiącach dziecko poci się intensywniej, a okolice pach i pachwin narażone są na otarcia,
• skóra noworodka i niemowlęcia posiada cieńszą barierę hydrolipidową, przez co częste ścieranie warstwy ochronnej nie jest wskazane.

W ustalaniu częstotliwości kąpieli dziecka należy zatem znaleźć kompromis między koniecznością zachowania skóry w czystości a nienaruszeniem płaszcza hydrolipidowego, zaś bezwzględnym priorytetem jest zachowanie dobrej kondycji skóry malucha. Autorzy wielu publikacji zalecają, by kąpać dziecko nie częściej niż 2 razy w tygodniu, odroczyć pierwszą kąpiel do momentu ustabilizowania temperatury ciała noworodka, a w ciągu pierwszych dwóch tygodni używać czystej wody bez płynów, mydeł i innych środków pielęgnacyjnych.
Codzienna pielęgnacja bezwzględnie obejmuje okolice twarzy, karku, szyi, pach, dłoni, stóp i krocza. Należy pamiętać, by do przecierania twarzy używać lekko ciepłej, przegotowanej wody oraz delikatnych płatków kosmetycznych lub gazików, które nie podrażnią skóry dziecka. Należy umyć czoło, policzki, grzbiet nosa. Następnie, używając świeżego wacika nasączonego jałową solą fizjologiczną, przemywa się powieki oczu – od zewnętrznego do wewnętrznego kącika. Kolejnym krokiem jest nawilżenie śluzówki nosa poprzez wkropienie do każdego otworu nosowego jednej kropli jałowej soli fizjologicznej. Jeśli w nosku znajduje się płynna lub zaschnięta wydzielina, należy ją usunąć przy pomocy aspiratora. Usta dziecka wymagają regularnych oględzin pod kątem wystąpienia pleśniawek, otarć i innych zmian. Uszy należy natomiast oczyścić za pomocą patyczka z ogranicznikiem, wygarniając z małżowiny usznej nadmiar woskowiny. Nie należy czyścić patyczkiem przewodu słuchowego, gdyż grozi to uszkodzeniem delikatnych struktur, a także wytworzeniem czopa woskowinowego.
Kąpiel całego ciała odbywa się zwykle co 2–3 dni, choć wielu rodziców kąpie dziecko codziennie. Kąpiel może się odbywać zarówno w wanience, jak i w wiaderku umieszczonym na stabilnym podłożu. Należy pamiętać, by woda zakrywała dziecko do okolic klatki piersiowej, a jej temperatura oscylowała wokół 33–34°C. Oczywiście temperaturę wody dostosowujemy także do preferencji dziecka. Do mycia należy używać głównie własnej dłoni, gdyż myjki są niehigieniczne i mogą gromadzić w swym wnętrzu patogeny chorobotwórcze. Płyny myjące powinny być przebadane...