Skóra noworodka – jak o nią dbać?

Opieka nad matką i dzieckiem

Skóra, zwana również układem powłokowym, może mierzyć aż 2 m2 i w zależności od okolicy ciała osiągać grubość od 1,4 aż do 4 mm (np. na piętach). Składa się z kilku warstw naskórka (rogowaciejącego, kolczystego, pośredniego, podstawnego), które u noworodków i niemowląt stanowią delikatnie połączoną, słabo zwartą strukturę, i skóry prawdziwej. Bierze udział w wielu procesach życiowych – to dzięki niej możliwa jest sprawna termoregulacja, wydzielanie natłuszczającego sebum (łoju), wydalanie ubocznych metabolitów, wchłanianie różnorakich substancji, w tym leków, oraz ochrona przed inwazją patogenów chorobotwórczych. Dojrzewanie skóry obserwuje się przez całe życie, lecz najwyraźniej zaznacza się to w pierwszych 3 latach życia człowieka. Okres ten skutkuje zwiększoną podatnością na uszkodzenia, podrażnienia fizyczne i chemiczne oraz reakcje alergiczne.

Cienka i delikatna skóra noworodka czy niemowlęcia, w przeciwieństwie do skóry większości osób dorosłych, wymaga bardzo delikatnej pielęgnacji, uważnej obserwacji oraz ostrożności w stosowaniu nowych kosmetyków. Dostępne na rynku preparaty, choć przebadane dermatologicznie, u najwrażliwszych dzieci mogą spowodować podrażnienia czy alergie. Należy zatem dobrać dla dziecka odpowiednią linię kosmetyków dla niemowląt. Warto podkreślić kilka różnic w budowie układu powłokowego dziecka oraz osoby dorosłej, co najwyraźniej zaznacza się w przypadku najmłodszych –
wcześniaków. Różnice te przedstawia tabela 1.

Tabela 1. Porównanie budowy skóry osoby dorosłej i wcześniaka

Porównanie budowy skóry dorosłego i wcześniaka

Cecha

Wcześniak

Dorośli

Grubość (w mikrometrach)

27,4

50

Połączenie komórek naskórka

Nadmierna skłonność do odczynów pęcherzowych spowodowanych mniejszą liczbą połączeń 

Prawidłowe

Budowa skóry właściwej

Mniejsza liczba włókien elastycznych oraz kolagenu

Prawidłowa

Obecność i liczba melanosomów

Zwiększona wrażliwość na promienie UV z powodu zmniejszonej liczby melanosomów

Prawidłowa liczba melanosomów

Czynność gruczołów wydzielniczych

Brak wydzielania potu

Prawidłowa

Budowa przydatków (włosów)

Obecność pozostałości meszku płodowego

Prawidłowa

Źródło: opracowano na podst. Szczapa J. (red.), Podstawy neonetologii, PZWL, Warszawa, str. 469–471.

Układ powłokowy posiada 3 warstwy, które pełnią odmienne funkcje i których budowa determinuje wrażliwość na czynniki zewnętrzne. To właśnie struktura poszczególnych warstw sprawia, że u noworodków i niemowląt znacznie częściej dochodzi do ich naruszenia.
Poszczególne warstwy skóry:

  • Warstwa naskórka (epidermis) – jest pochodzenia ektodermalnego. Składa się z keratynocytów i korneocytów, czyli warstwy rogowej, która zawiera barwnik – melaninę oraz komórki Merkla i inne struktury układu nerwowego. W warstwie rogowej znajdują się także elementy układu immunologicznego, np. komórki Langerhansa. Inne warstwy naskórka to: warstwa pośrednia, ziarnista, kolczysta i podstawna. Komórki tworzące poszczególne warstwy położone są luźno, przez co stają się podatne na uszkodzenia (otarcia, pęknięcia, podrażnienia)
  • Skóra właściwa (dermids, corium) – ma pochodzenie mezodermalne, składa się z włókien kolagenowych, retikulinowych i sprężystych. Zawiera również komórki łącznotkankowe, np.: limfocyty, fibroblasty, fibrocyty, mastocyty, histiocyty, naczynia krwionośne, komórki nerwowe, a także przydatki skóry, jak: paznokcie, gruczoły potowe, gruczoły łojowe, włosy. Histologicznie skórę właściwą dzieli się na następujące warstwy: warstwę brodawkową i warstwę siateczkową.
  • Tkanka podskórna (subcutis) – warstwa składająca się z adipocytów i tkanki łącznej włóknistej. Zawiera włókna nerwowe, naczynia krwionośne oraz części wydzielnicze gruczołów potowych.
     

Funkcje biologiczne skóry to m.in:

  • ochrona przed szkodliwymi czynnikami zewnętrznymi: fizycznymi, biologicznymi i chemicznymi poprzez tworzenie zwartej bariery,
  • regulacja termiczna oraz gospodarki wodno-elektrolitowej organizmu poprzez aktywność gruczołów potowych,
  • czynności wydzielnicze i resorpcyjne, np. wydzielanie potu/łoju, oraz wchłanianie substancji, np. leków,
  • udział w przemianach witaminowych (produkcja witaminy D3 wskutek pochłaniania promieni UVB),
  • udział w procesach odpornościowych,
  • umożliwienie ekspresji emocji poprzez mimikę, 
  • tzw. funkcja wrażeniowa.
     

Skóra dojrzewa intensywnie w ciągu pierwszych 2–3 lat życia człowieka. W tym okresie należy w szczególny sposób dbać o jej ochronę przed czynnikami drażniącymi mechanicznie i chemicznie. Odczyn pH skóry stopniowo ulega normalizacji i po ukończeniu przez dziecko 3 lat zwykle jest już lekko kwaśny.

Codzienna pielęgnacja skóry

Nieodzowną czynnością higieniczno-pielęgnacyjną w opiece nad noworodkiem i niemowlęciem jest codzienna pielęgnacja skóry dziecka. Prawidłowo wykonywane zabiegi sprawiają, że bariera hydrolipidowa naskórka, choć cienka i wrażliwa, nie zostaje naruszona, a rozwój i dojrzewanie układu powłokowego przebiega bez zaburzeń. Ponadto pozbawiona otarć, odczynów i wykwitów skóra stanowi barierę chroniącą organizm dziecka przed wniknięciem patogenów chorobotwórczych. Aby układ powłokowy efektywnie wypełniał swoje funkcje, należy uważnie dobrać akcesoria i kosmetyki pielęgnacyjne. Obecnie na rynku dostępnych jest wiele linii kosmetyków dedykowanych najmłodszym. Należy pamiętać, że w ciągu pierwszych dwóch tygodni życia dziecka zaleca się przemywanie skóry czystą wodą, bez dodatków. Ponadto wielu rodziców wstrzymuje się z pierwszą kąpielą noworodka aż do momentu wchłonięcia pozostałości mazi płodowej. Mimo iż coraz popularniejsze staje się odraczanie pierwszej kąpieli oraz zwiększenie interwałów czasowych między kolejnymi zabiegami pielęgnacyjnymi, należy pamiętać, że niektóre codzienne czynności są obowiązkiem. Należą do nich:

  • przemywanie twarzy dziecka celem usunięcia zabrudzeń, oczyszczenia oczu i małżowin usznych oraz usunięcia zaschniętego mleka z okolic ust;
  • przemywanie fałdek na karku, szyi, pod pachami, w pachwinach i na brzuszku (jeśli występują) celem usunięcia resztek ulanego mleka, kupki lub potu; mogą bowiem powodować bolesne odparzenia i zwiększać ryzyko rozwoju patologicznej flory bakteryjnej;
  • dokładne oczyszczenie krocza celem usunięcia pozostałości moczu i kału, a w przypadku dziewczynek także nadmiaru wydzieliny pochwowej (jeśli występuje); warto mieć na uwadze, iż zakażenia układu moczowego to częsty problem u noworodków, niemowląt i małych dzieci, a prawidłowa higiena znacznie ogranicza jego występowanie; położna powinna także poinstruować na temat kierunku podmywania dziecka – zawsze w kierunku odbytu, aby zapobiec przenoszeniu flory bakteryjnej z jelita grubego w okolice narządów płciowych;
  • przemywanie dłoni, gdyż dziecko często dotyka różnych powierzchni, a także wkłada rączki do buzi, co stwarza ryzyko przeniesienia patogenów w okolice ust.
     

Częstotliwość kąpieli całego ciała dziecka powinna być zatem oparta na kompromisie między zachowaniem bariery w postaci płaszcza hydrolipidowego a koniecznością utrzymania higieny. Priorytetem w pielęgnacji powinno być zachowanie dobrej kondycji skóry maluszka, a dostępna literatura czy autorzy publikacji naukowych sugerują, by nie wykonywać pełnej kąpieli częściej niż 2 razy w tygodniu, zaś pierwszą kąpiel po porodzie wykonać dopiero po ustabilizowaniu temperatury ciała dziecka. Do wykonania tej czynności potrzebna jest wanienka lub wiaderko, a ilość nalewanej wody powinna pozwolić dziecku na zanurzenie się po szyję. Temperatura wody powinna oscylować wokół 33–34oC, choć niektóre noworodki preferują nieco cieplejszą wodę. Samo mycie odbywa się przy pomocy dłoni rodzica, gdyż wszelkie gąbki i myjki gromadzą zanieczyszczenia, co jest niehigieniczne. W przypadku wystąpienia problemów skórnych pomocne może się okazać dodanie do wody kilku kropel emolientu. Przed przystąpieniem do rytuału pielęgnacyjnego należy zgromadzić w jednym miejscu niezbędne przybory i kosmetyki, aby nie oddalać się ani na moment od dziecka. Wykaz najistotniejszych akcesoriów do kąpieli przedstawia tabela 1. Rodzic powinien pewnym, lecz delikatnym chwytem ująć bark dziecka, własnym przedramieniem stabilizując głowę oraz szyjny odcinek kręgosłupa (rycina 1).

Rycina 1. Prawidłowy chwyt stabilizujący dziecko podczas kąpieli
(Źródło: materiał własny autora)

Pod pośladki dziecka warto podłożyć pieluszkę tetrową, co zapobiegnie ślizganiu się malucha. Dostępne na rynku podkładki z gąbek, choć wygodne, są niehigieniczne i trudno je wysuszyć czy zdezynfekować. Pieluszkę tetrową należy wyprać po każdym użyciu. Autorzy niektórych poradników sugerują, aby namydlić dziecko na przewijaku, a następnie zanurzyć w wodzie. Jest to dość ryzykowne, zwłaszcza jeśli maluch jest ruchliwy. Często rodzice – niesłusznie – obawiają się zamoczenia kikuta pępowinowego. Jeśli pępek goi się prawidłowo, po zakończonej kąpieli wystarczy kikut dokładnie osuszyć. Zakaz moczenia okolicy pępka obowiązuje wyłącznie w sytuacji, w której dochodzi do nieprawidłowości w procesie gojenia. Jeśli zachodzi konieczność, myjemy włosy dziecka szamponem, a następnie wyczesujemy miękką szczoteczką lub grzebykiem (rycina 2). W przypadku pojawienia się ciemieniuchy konieczne jest stosowanie dedykowanego płynu.
Codzienny rytuał pielęgnacyjny stanowi m.in. mycie twarzy. Do pielęgnacji czoła, policzków, grzbietu nosa i brody malucha używamy letniej przegotowanej wody oraz miękkich gazików lub płatków kosmetycznych, aby nie drażnić delikatnej skóry dziecka. Oczy należy przemywać roztworem soli fizjologicznej, zawsze w kierunku wewnętrznego kącika – dla każdego oka należy użyć nowego wacika lub gazika (rycina 3). Uszy dziecka pielęgnuje się poprzez przemywanie patyczkiem (z ogranicznikiem) wyłącznie małżowiny usznej – czyszczenie kanału słuchowego może spowodować infekcję lub wytworzenie czopa woskowinowego. Czyszczenie nosa obejmuje wkraplanie jednej kropli roztworu soli fizjologicznej do każdego otworu nosowego oraz ewentualne odciągnięcie aspiratorem resztek mleka lub śluzu. Dokonuje się także oględzin wnętrza jamy ustnej dziecka w poszukiwaniu owrzodzeń czy pleśniawek.

Rycina 2. Czesząc włosy dziecka, nie należy bać się okolicy ciemiączek – szczotka lub grzebień nie są w stanie zrobić maluchowi krzywdy
(Źródło: materiał własny autora)
Rycina 3. Codzienny rytuał pielęgnacyjny powinien obejmować przemywanie twarzy, oczu, uszu i noska dziecka
Źródło: materiał własny autora.


Tabela 2. Wykaz akcesoriów potrzebnych do kąpieli noworodka

Wykaz akcesoriów do kąpieli noworodka

Wanienka lub wiaderko

Termometr

Ręcznik bawełniany

Ręcznik papierowy

Płyn do mycia ciała i włosów

Balsam do ciała (opcjonalnie)

Szczoteczka, grzebyk, cążki lub nożyczki do paznokci

Gaziki do toalety twarzy, uszu, oczu i fałd szyi

Sól fizjologiczna w ampułkach 5 ml

Przegotowana letnia woda

Czyste ubranka, pieluszki

Źródło: opracowanie własne.

Odparzenia pieluszkowe – profilaktyka, leczenie

Jednym z najczęściej występujących problemów dermatologicznych noworodków i niemowląt jest PZS (pieluszkowe zapalenie skóry). Przyczyny schorzenia upatruje się w maceracji naskórka pod wpływem działania czynników drażniących (moczu i kału) oraz wilgotnego środowiska okolicy pieluszkowej (działanie lipaz, proteaz, amoniaku i ureazy). Dodatkowym czynnikiem może być uczulenie na składniki pieluszek jednorazowych lub kosmetyków, a także zbyt mały rozmiar pieluszki czy infekcje przebiegające z biegunką. Osłabiona bariera ochronna naskórka zostaje naruszona, a pierwszym objawem PZS są czerwone zmiany z tendencją do łuszczenia się w miejscu kontaktu z czynnikiem drażniącym, głównie pośladki, srom, pachwiny. Im dłużej utrzymuje się stan zapalny, tym większe ryzyko rozprzestrzenienia się problemu. Typowe objawy PZS przedstawiono w tabeli 3.

Tabela 3. Typowe objawy pieluszkowego zapalenia skóry

Objawy pieluszkowego zapalenia skóry

Zaczerwienienie

Ubytki naskórka

Zmiany zapalne przekraczające 1 cm średnicy, wypukłe

Wykwity o średnicy ≤ 1 cm

Guzki ziarniniakowe

Nadkażenie bakteryjne drobnoustrojami z rodzaju Streptococcus, Staphylococcus lub Candida

Eskalacja zapalenia skóry poza pierwotne ognisko choroby

Źródło: na podst. Jendyk C., Wyzwania skórne mamy i dziecka.

Najlepszą profilaktykę stanowi utrzymanie nienagannie suchej pieluszki, stosowanie maści i kremów ochronnych oraz tzw. wietrzenie pośladków, czyli pozostawienie dziecka bez pieluchy na kilka lub kilkanaście minut w ciągu dnia. Podczas swobodnego kontaktu skóry z powietrzem następuje poprawa jej kondycji. Zmiana pieluchy noworodka powinna odbywać się często, nawet co godzinę, zaś u niemowląt i małych dzieci nie rzadziej niż co 3–4 godziny. Pośladki należy dokładnie oczyścić, używając płatków kosmetycznych zwilżonych letnią wodą, a następnie nałożyć dedykowany krem przeciwko odparzeniom. Jednorazowe chusteczki zachowujemy na czas pobytu poza domem. Krem ochronny powinien mieć lekką konsystencję oraz jak najkrótszy skład. Istotna jest obecność następujących ingrediencji: lanoliny, wazeliny białej, witamin A, D, E, F, B5. Ostatnia z witamin usprawnia regenerację naskórka i nawilża jego warstwę rogową. Niewskazane natomiast jest stosowanie tlenku cynku czy substancji antyseptycznych, które mogą doprowadzić do utraty prawidłowego mikrobiomu skóry i spowodować jej nadmierne wysuszenie.

Inne problemy dermatologiczne noworodków

Inne problemy dermatologiczne, z którymi spotykają się rodzice noworodków, to:

  • łuszczenie naskórka,
  • trądzik niemowlęcy,
  • potówki,
  • alergie pokarmowe/kontaktowe.
     

W przypadku zaobserwowania wykwitów, plam czy wysypek należy skontaktować się z lekarzem. Trądzik niemowlęcy, potówki i łuszczenie naskórka nie wymagają zwykle konsultacji specjalistycznej. Wystarczające okazują się kąpiele w emoliencie (w przypadku łuszczenia naskórka) i przemywanie krostek przegotowaną wodą (w przypadku trądziku czy potówek). Jeśli objawy narastają bądź nastąpiło gwałtowne ich nasilenie się, należy skonsultować się z lekarzem, gdyż mogą zwiastować poważniejsze problemy zdrowotne, jak np. łojotokowe zapalenie skóry. Grudkowate lub plamiste wykwity bądź wybroczyny mogą także zwiastować alergię, a nawet śmiertelnie niebezpieczną inwazyjną chorobę meningokokową. Należy zatem uważnie obserwować skórę malucha.

Najczęstsze błędy w pielęgnacji skóry dziecka

Mimo troskliwej opieki i zaangażowania rodziców zdarza się, iż popełniane są błędy w pielęgnacji skóry noworodka, jak np.:

  • stosowanie ubranek niskiej jakości, o niewłaściwym składzie surowcowym, z dużą liczbą drażniących ozdób, zamków, guzików, które nie tylko mogą być przyczyną alergii (na metal), ale również przyczyną otarć naskórka (na skutek zatrzymywania potu blisko ciała), a nawet zadławień,
  • ubieranie dziecka w zbyt obcisłe ubranka, uciskające krocze, wrzynające się w pachy i pachwiny – nie zapewniają one swobody ruchu, powodują otarcia i odparzenia, zwłaszcza latem,
  • przegrzewanie pomieszczeń, w których przebywa maluch – powoduje to zaburzenia termoregulacji i dyskomfort dziecka,
  • stosowanie kosmetyków o długim składzie, przeznaczonych dla starszych dzieci lub dorosłych, oraz nieprzebadanych dermatologicznie – powoduje to narażenie skóry na reakcje nadwrażliwości,
  • stosowanie bez wskazań kosmetyków zawierających środki antyseptyczne – narażają skórę na podrażnienia i reakcje alergiczne,
  • częsta kąpiel w gorącej wodzie – wysusza naskórek, wzmaga objawy chorób dermatologicznych,
  • stosowanie jednorazowych chusteczek zamiast wacików i letniej wody – u dzieci wrażliwych może to spowodować reakcje nadwrażliwości,
  • nadmierne stosowanie emolientów,
  • zakładanie zbyt ciasnych pieluszek – często zalecana waga dziecka na opakowaniu pieluch jest zawyżona, a ich rozmiar należy zwiększyć przed osiągnięciem masy ciała sugerowanej przez producenta.
     

Odpowiednia dbałość o czystość i higienę skóry noworodka jest jednym z kluczowych elementów zachowania jego dobrostanu oraz zdrowia. Codzienny rytuał pielęgnacyjny pozwala ponadto na wprowadzenie rutyny i pomaga w ułożeniu planu dnia. Rodzice powinni pamiętać o doborze odpowiednich kosmetyków, częstotliwości poszczególnych zabiegów, a także zakładaniu dziecku wygodnych, przewiewnych ubranek, co zmniejsza ryzyko wystąpienia chorób skóry, podrażnień i dyskomfortu. W edukacji rodzica pomocne są zajęcia organizowane przez szkołę rodzenia, spotkania z położną POZ, instruktaż w trakcie wizyt patronażowych oraz liczne poradniki czy literatura specjalistyczna. 

Piśmiennictwo:

  1. Pierwsze 2 lata życia dziecka – przewodnik dla rodziców, Medycyna Praktyczna, Kraków 2012.
  2. Standard opieki medycznej nad noworodkiem w Polsce, wyd. IV, 2021.
  3. Szczapa J. (red.), Podstawy neonatologii, PZWL, Warszawa 2008.
  4. https://www.doz.pl/czytelnia/a13089-Potowki__czym_sa_i_jak_sie_ich_pozbyc_Leczenie_potowek_u_dzieci_i_doroslych
  5. Murkoff H., Sharon M., Pierwszy rok życia dziecka, Rebis, 2015.

Przypisy