Probiotyki wieloszczepowe w walce z kolkami niemowlęcymi

W przeszłości klasyczna definicja kolek niemowlęcych opierała się na kryteriach Wessela, według których kolka to epizody płaczu trwające ponad 3 godziny dziennie, występujące przez co najmniej 3 dni w tygodniu, utrzymujące się przez minimum 3 tygodnie [3]. Obecnie stosuje się bardziej precyzyjne Kryteria Rzymskie IV, zgodnie z którymi wymagane jest spełnienie wszystkich poniższych kryteriów:

• Objawy pojawiają się i ustępują u dziecka w wieku poniżej 5 miesięcy.
• Występują nawracające i długo trwające napady płaczu, grymaszenia lub drażliwości dziecka rozpoczynające się bez uchwytnej przyczyny, którym nie można zapobiec i które są trudne do ukojenia.
• Obserwuje się prawidłowy rozwój i wzrastanie dziecka, brak gorączki lub innych chorób [4, 5].

Etiologia kolki pozostaje wieloczynnikowa. Obejmuje ona zaburzenia motoryki jelit, nadmierne wytwarzanie gazów, niedojrzałość układu nerwowego i immunologicznego, czynniki psychologiczne (np. stres rodzicielski) oraz czynniki dietetyczne. Kolka niemowlęca ma charakter przejściowy i nie wiąże się z zaburzeniami rozwoju dziecka, jednak często stanowi źródło znacznego stresu i obciążenia emocjonalnego dla rodziców. W ostatnich latach coraz większe znaczenie przypisuje się mikrobiocie jelitowej – jej zaburzony skład (dysbioza) może wpływać na rozwój kolki poprzez nadmierną fermentację jelitową, produkcję gazów, zaburzenia motoryki i zwiększoną percepcję bólu trzewnego [6–9]. U niemowląt z kolką stwierdzano m.in. mniejszą liczebność bakterii z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium oraz większy udział bakterii prozapalnych, takich jak Escherichia coli [8].

Rola mikrobioty i probiotyków w rozwoju niemowlęcia

Pierwsze miesiące życia stanowią kluczowy okres kształtowania mikrobioty jelitowej, tzw. okno krytyczne, w którym następuje dynamiczne dojrzewanie układu pokarmowego, immunologicznego i nerwowego dziecka. Mikrobiota jelitowa odgrywa zasadniczą rolę w dojrzewaniu tych układów już od pierwszych dni życia [10]. Coraz więcej danych wskazuje, że kolonizacja jelit może rozpoczynać się już w życiu płodowym, a po narodzinach intensyfikuje się pod wpływem czynników środowiskowych i żywieniowych. Ważnym elementem jej działania jest również kształtowanie osi jelitowo-mózgowej, która wpływa na regulację napięcia trzewnego, percepcję bólu oraz reakcje emocjonalne dziecka [11, 12].
Prawidłowa mikrobiota wspiera rozwój bariery jelitowej, indukuje dojrzewanie limfocytów T regulatorowych (Treg) i promuje tolerancję immunologiczną, co ma znaczenie w profilaktyce stanów zapalnych i alergii. Skład mikrobioty niemowlęcia jest bardzo dynamiczny i zależy od wielu czynników: sposobu porodu, rodzaju karmienia, kontaktu skóra do skóry, stosowania antybiotyków oraz warunków środowiskowych [12]. Noworodki urodzone drogą naturalną i karmione piersią charakteryzują się przewagą bakterii z rodzaju Bifidobacterium i Lactobacillus, co stanowi wskaźnik prawidłowej kolonizacji jelit [13]. W ich mikrobiocie dominują także bakterie produkujące krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), które wspierają dojrzewanie nabłonka jelitowego i utrzymanie niskiego pH światła jelita, ograniczając rozwój patogenów. Z kolei dzieci urodzone przez cięcie cesarskie, karmione mlekiem modyfikowanym lub narażone na wczesną antybiotykoterapię mają uboższy i mniej zróżnicowany mikrobiom, często z przewagą bakterii potencjalnie patogennych, takich jak: Enterobacteriaceae, Clostridium czy Klebsiella [14]. Badania wykazują, że dzieci urodzone poprzez cięcie cesarskie mają opóźnioną kolonizację gatunków Bacteroides oraz Bifidobacterium, co może utrzymywać się nawet do 18. miesiąca życia [15]. 
Zaburzenia w składzie mikrobioty, określane mianem dysbiozy, wiążą się z większym ryzykiem wystąpienia dolegliwości brzusznych u niemowląt, w tym kolki, zaparć i wzdęć [16]. Dysbioza może prowadzić do nadprodukcji gazów jelitowych, zmian w metabolizmie SCFA oraz aktywacji układu immunologicznego błony śluzowej jelit, co nasila objawy bólowe i dyskomfort trzewny [17].
W badaniach z 2023 r. potwierdzono, że niemowlęta z kolką mają zmieniony profil metabolomiczny stolca oraz odmienny skład mikrobioty w porównaniu z niemowlętami bez kolki (np. wzrost ścieżki glikolizy i obniżenie ścieżek biosyntezy aminokwasów) [18, 19]. W tym kontekście coraz większe znaczenie przypisuje się probiotykom – żywym mikroorganizmom zdolnym do wspierania równowagi mikrobioty jelitowej i redukcji objawów wynikających z jej zaburzeń. 

Probiotyki jedno- i wieloszczepowe w walce z kolkami

Probiotyki to „żywe mikroorganizmy, które podane w odpowiednich ilościach wywierają korzystny wpływ na zdrowie gospodarza” [20]. Ich działanie w kontekście kolki niemowlęcej jest wielokierunkowe i obejmuje modulację mikrobioty jelitowej (szczepy probiotyczne konkurują z patogenami o miejsce adhezji w nabłonku jelitowym, ograniczając kolonizację bakterii prozapalnych, np. E. coli, Klebsiella), wsparcie dojrzewania nabłonka i poprawę motoryki jelit poprzez produkcję metabolitów tj. SCFA, wpływ na oś jelitowo-mózgową (gut–brain axis) poprzez produkcję neuroaktywnych metabolitów (tryptofanu, serotoniny, GABA) oraz modulację aktywności nerwu błędnego i ekspresji receptorów bólu trzewnego (TRPV1, 5-HT), a także redukcję stanu zapalnego i wsparcie odporności lokalnej – zwiększenie ekspresji przeciwzapalnych cytokin IL-10 i TGF-β, ograniczenie produkcji TNF-α i IL-6 oraz wzmocnienie bariery śluzówkowej [9].
Wpływ probiotyków na oś jelitowo-mózgową oraz dojrzewanie osi jelitowo-immunologicznej ma szczególne znaczenie u niemowląt, u których mechanizmy regulujące napięcie trzewne i reakcje bólowe są jeszcze niedojrzałe. W efekcie stosowanie wybranych szczepów probiotycznych może prowadzić do zmniejszenia wzdęć, poprawy konsystencji stolca oraz redukcji epizodów płaczu u niemowląt z kolką. Dotychczas najwięcej danych klinicznych dotyczyło zastosowania pojedynczego szczepu Lactobacillus reuteri DSM 17 938, który wykazał skuteczność w redukcji objawów kolki u niemowląt karmionych piersią (w jednym z badań wykazano, że po 3-tygodniowej interwencji czas płaczu skrócił się prawie o pół godziny) [21, 22]. W ostatnich latach coraz większe zainteresowanie budzą jednak preparaty wieloszczepowe, które łączą kilka szczepów bakterii o uzupełniających się mechanizmach działania [23–25].
Randomizowane, podwójnie zaślepione badanie kliniczne wykazało, że zastosowanie wieloszczepowego preparatu probiotycznego (zawierającego Streptococcus thermophilus DSM24731®/NCIMB 30 438, Bifidobacterium breve DSM24732®/NCIMB 30 441, Bifidobacterium longum DSM24736®/NCIMB 30 435*, Bifidobacterium infantis DSM24737®/NCIMB 30 436*, Lactobacillus acidophilus DSM24735®/NCIMB 30 442, Lactobacillus plantarum DSM24730®/NCIMB 30 437, Lactobacillus paracasei DSM24733®/NCIMB 30 439, Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus DSM24734®/NCIMB 30 440**; * przeklasyfikowano jako B. lactis; ** przeklasyfikowano jako L. helveticus) u niemowląt z kolką przez okres 21 dni prowadziło do istotnego skrócenia czasu płaczu (68,4 min/dzień w porównaniu z 98,7 min/dzień; p = 0,001), zmniejszenia liczby epizodów niepokoju oraz poprawy komfortu snu. Co więcej, analiza metabolomiczna stolca potwierdziła, że suplementacja wieloszczepowa przywracała prawidłowy profil krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA) i zmniejszała stężenie markerów zapalenia w jelicie [26]. 
Nowoczesne formuły probiotyczne, zawierające zróżnicowane szczepy bakterii, mogą więc wspierać wszystkie cztery podstawowe elementy bariery jelitowej, kluczowe dla zdrowia niemowlęcia:

• Barierę mechaniczną – poprzez wzmacnianie połączeń ścisłych (tight junctions) między komórkami nabłonka jelitowego oraz stymulację regeneracji enterocytów. Szczepy z rodzaju Lactobacillus zwiększają ekspresję białek okludyny i klaudyny oraz obniżają poziom zonuliny, co ogranicza tzw. przepuszczalność jelitową [27–29].
• Barierę biologiczną – dzięki konkurencji z mikroorganizmami patogennymi o miejsce adhezji i składniki odżywcze. Bifidobacterium i Lactobacillus ograniczają kolonizację bakterii prozapalnych (E. coli, Klebsiella, Clostridium difficile) oraz wspierają równowagę mikrobioty jelitowej poprzez obniżenie pH i produkcję bakteriocyn [30].
• Barierę chemiczną – poprzez produkcję krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), głównie kwasu mlekowego i octowego, które obniżają pH jelita i hamują rozwój drobnoustrojów patogennych. SCFA stanowią również źródło energii dla enterocytów i wspomagają ich prawidłowe funkcjonowanie [24, 31].
• Barierę immunologiczną – przez aktywację komórek układu odpornościowego błony śluzowej (m.in. komórek dendrytycznych i limfocytów Treg), zwiększenie wydzielania przeciwciał IgA oraz modulację odpowiedzi zapalnej. Wieloszczepowe preparaty probiotyczne sprzyjają równowadze między cytokinami pro- i przeciwzapalnymi, co przekłada się na mniejsze ryzyko nadmiernej reaktywności immunologicznej [32–35].

Tak kompleksowe działanie ma szczególne znaczenie u niemowląt w pierwszych miesiącach życia, gdy bariera jelitowa jest jeszcze niedojrzała, a układ immunologiczny dopiero kształtuje swoją tolerancję na antygeny środowiskowe. Wspieranie czterech poziomów ochrony jelita może istotnie przyczyniać się do redukcji objawów kolki oraz poprawy ogólnego samopoczucia dziecka [24].

Bezpieczeństwo stosowania probiotyków

Jednym z kluczowych aspektów probiotykoterapii w okresie noworodkowym i niemowlęcym jest bezpieczeństwo. Zgodnie z aktualnymi rekomendacjami ESPGHAN i FAO/WHO szczepy wykorzystywane w preparatach dla niemowląt powinny charakteryzować się udokumentowanym profilem bezpieczeństwa, odpornością na warunki żołądkowo-jelitowe oraz potwierdzoną żywotnością w przewodzie pokarmowym dziecka [20, 36, 37]. W licznych badaniach klinicznych potwierdzono, że probiotyki o wysokiej koncentracji (ok. 5 × 10⁹ CFU w porcji dziennej) mogą być bezpiecznie stosowane już od 1. dnia życia zarówno u noworodków donoszonych, jak i wcześniaków [38, 39]. Nie obserwowano zwiększonej częstości działań niepożądanych, a tolerancja była bardzo dobra, także w przypadku długotrwałego podawania [40].
Dodatkowych danych w tym zakresie dostarcza obserwacja kliniczna przeprowadzona w szpitalu Medical City Dallas, gdzie wdrożono protokół profilaktycznego stosowania wieloszczepowego probiotyku o wysokiej mocy, zawierającego osiem szczepów bakterii z formuły Claudio De Simone (Streptococcus thermophilus DSM24731®/NCIMB 30 438, Bifidobacterium breve DSM24732®/NCIMB 30 441, Bifidobacterium longum DSM24736®/NCIMB 30 435*, Bifidobacterium infantis DSM24737®/NCIMB 30 436*, Lactobacillus acidophilus DSM24735®/NCIMB 30 442, Lactobacillus plantarum DSM24730®/NCIMB 30 437, Lactobacillus paracasei DSM24733®/NCIMB 30 439, Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus DSM24734®/NCIMB 30 440**; * przeklasyfikowano jako B. lactis; ** przeklasyfikowano jako L. helveticus). Preparat był rutynowo podawany wcześniakom od pierwszych dni życia w ramach programu profilaktyki martwiczego zapalenia jelit (NEC). Po wprowadzeniu probiotykoterapii częstość NEC spadła z ok. 10% do 0,8%, a nie odnotowano żadnych przypadków bakteriemii, sepsy grzybiczej ani innych poważnych zdarzeń niepożądanych. Autorzy podkreślili, że probiotyk w formie kropli był dobrze tolerowany i łatwy w podaniu nawet u noworodków o ekstremalnie niskiej masie urodzeniowej (< 1000 g), co dodatkowo potwierdza jego bezpieczeństwo i praktyczną użyteczność [41].
Zgodnie ze stanowiskiem ESPGHAN rutynowe stosowanie probiotyków u wszystkich niemowląt nie jest obecnie zalecane, natomiast ich wykorzystanie może być szczególnie korzystne w grupach ryzyka dysbiozy – u dzieci po cięciu cesarskim, karmionych mlekiem modyfikowanym lub po ekspozycji na antybiotyki [37].

Podsumowanie

Kolki niemowlęce, choć mają charakter przejściowy, stanowią istotny problem kliniczny i emocjonalny zarówno dla dziecka, jak i rodziców. Obecny stan wiedzy wskazuje jednoznacznie, że dysbioza jelitowa odgrywa istotną rolę w patogenezie kolki, a interwencje ukierunkowane na przywrócenie równowagi mikrobioty, takie jak stosowanie probiotyków, mogą skutecznie łagodzić jej objawy.
Preparaty wieloszczepowe, łączące różne gatunki i szczepy bakterii probiotycznych, wykazują synergiczne działanie wspierające dojrzewanie mikrobioty i poprawiające funkcjonowanie osi jelitowo-immunologicznej. Ich stosowanie w okresie noworodkowym uznaje się za bezpieczną i fizjologiczną formę wsparcia adaptacji jelit dziecka.
Z punktu widzenia praktyki położnych i neonatologów zalecane jest wybieranie preparatów o wysokiej jakości mikrobiologicznej, które zawierają szczepy o udokumentowanej skuteczności klinicznej, bezpieczne do stosowania już od 1. dnia życia [42]. Takie podejście wpisuje się w filozofię kompleksowej opieki nad matką i dzieckiem, łącząc elementy medycyny opartej na dowodach z profilaktyką zdrowotną. 

Piśmiennictwo:

1. Lucassen P.L., Assendelft W.J., van Eijk J.T., Gubbels J.W., Douwes A.C., van Geldrop W.J., Systematic review of the occurrence of infantile colic in the community, „Arch Dis Child” 2001 May, 84(5), 398–403.
2. Wolke D., Bilgin A., Samara M., Systematic Review and Meta-Analysis: Fussing and Crying Durations and Prevalence of Colic in Infants, „J Pediatr”. 2017 Jun, 185, 55–61. 
3. Wessel M.A. et al., Paroxysmal fussing in infancy, sometimes called „colic”, „Pediatrics” 1954, 14(5), 421–435.
4. Drossman D.A., Hasler W.L., Rome IV-Functional GI Disorders: Disorders of Gut-Brain Interaction, „Gastroenterology” 2016, 150, 1257−1261. 
5. Drossman D.A., Functional gastrointestinal disorders: history, pathophysiology, clinical features and Rome IV, „Gastroenterology” 2016, 150, 1262−1279.
6. Purchiaroni F., Tortora A., Gabrielli M., Bertucci F., Gigante G., Ianiro G., Ojetti V., Scarpellini E., Gasbarrini A., The role of intestinal microbiota and the immune system, „Eur Rev Med Pharmacol Sci”. 2013 Feb, 17(3), 323–333. 
7. Mogoş G.F.R., Manciulea M., Enache R.M., Pavelescu L.A., Popescu O.A., Cretoiu S.M. Marinescu I., Intestinal Microbiota in Early Life: Latest Findings Regarding the Role of Probiotics as a Treatment Approach for Dysbiosis, „Nutrients” 2025, 17, 2071. 
8. Pantazi A.C., Mihai C.M., Lupu A., Balasa A.L., Chisnoiu T., Mihai L., Frecus C.E., Ungureanu A., Chirila S.I., Nori W., Lupu V.V., Stoicescu R.M., Baciu G., Cambrea S.C., Gut Microbiota Profile and Functional Gastrointestinal Disorders in Infants: A Longitudinal Study, „Nutrients” 2025 Feb 16, 17(4), 701.
9. Skonieczna-Żydecka K., Janda K., Kaczmarczyk M., Marlicz W., Łoniewski I., Łoniewska B., The Effect of Probiotics on Symptoms, Gut Microbiota and Inflammatory Markers in Infantile Colic: A Systematic Review, Meta-Analysis and Meta-Regression of Randomized Controlled Trials, „J Clin Med”. 2020 Apr 2, 9(4), 999. 
10. Milani C., Duranti S., Bottacini F., Casey E., Turroni F., Mahony J., Belzer C.,Delgado Palacio S., Arboleya Montes S., Mancabelli L., Lugli G.A., Rodriguez J.M., Bode L., de Vos W., Gueimonde M., Margolles A., van Sinderen D., Ventura M., The First Microbial Colonizers of the Human Gut: Composition, Activities, and Health Implications of the Infant Gut Microbiota, „Microbiol Mol Biol Rev”. 2017 Nov 8, 81(4), 00 036–17.
11. Korpela K., de Vos W.M., Infant gut microbiota restoration: state of the art, „Gut Microbes” 2022 Jan-Dec, 14(1), 2 118 811.
12. Tamburini S., Shen N., Wu H.C., Clemente J.C., The microbiome in early life: implications for health outcomes, „Nat Med”. 2016 Jul 7, 22(7), 713–722. 
13. Pannaraj P.S., Li F., Cerini C., Bender J.M., Yang S., Rollie A., Adisetiyo H., Zabih S., Lincez P.J., Bittinger K., Bailey A., Bushman F.D., Sleasman J.W., Aldrovandi G.M., Association Between Breast Milk Bacterial Communities and Establishment and Development of the Infant Gut Microbiome, „JAMA Pediatr”. 2017 Jul 1, 171(7), 647–654. 
14. Rutayisire E., Huang K., Liu Y., Tao F., The mode of delivery affects the diversity and colonization pattern of the gut microbiota during the first year of infants’ life: a systematic review. „BMC Gastroenterol”. 2016 Jul 30, 16(1), 86. 
15. Korpela K., Impact of Delivery Mode on Infant Gut Microbiota, „Ann Nutr Metab 4” November 2021, 77 (Suppl. 3), 11–19.
16. de Weerth C., Fuentes S., Puylaert P., de Vos W.M., Intestinal microbiota of infants with colic: development and specific signatures, „Pediatrics”. 2013 Feb, 131(2), 550–8. 
17. Rhoads J.M., Collins J., Fatheree N.Y., Hashmi S.S., Taylor C.M., Luo M., Hoang T.K., Gleason W.A., Van Arsdall M.R., Navarro F., Liu Y., Infant Colic Represents Gut Inflammation and Dysbiosis, „J Pediatr”. 2018 Dec, 203, 55–61.
18. Pantazi A.C., Mihai C.M., Lupu A., Balasa A.L., Chisnoiu T., Mihai L., Frecus C.E., Ungureanu A., Chirila S.I., Nori W., Lupu V.V., Stoicescu R.M., Baciu G., Cambrea S.C., Gut Microbiota Profile and Functional Gastrointestinal Disorders in Infants: A Longitudinal Study, „Nutrients”. 2025 Feb 16, 17(4), 701. 
19. Kozhakhmetov S., Meiirmanova Z., Mukhanbetzhanov N., Jarmukhanov Z., Vinogradova E., Mureyev S., Kozhakhmetova S., Morenko M., Shnaider K., Duisbayeva A., Kushugulova A., Compositional and functional variability of the gut microbiome in children with infantile colic, „Sci Rep”. 2023 Jun 12, 13(1), 9530.
20. Hill C., Guarner F., Reid G. et al., The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic, „Nat Rev Gastroenterol Hepatol” 2014, 11, 506–514.
21. Sung V., D’Amico F., Cabana M.D., Chau K., Koren G., Savino F., Szajewska H., Deshpande G., Dupont C., Indrio F., et al., Lactobacillus reuteri to Treat Infant Colic: A Meta-analysis, „Pediatrics”. 2018, 141, 20 171 811. 
22. Szajewska H., Gyrczuk E., Horvath A., Lactobacillus reuteri DSM 17 938 for the Management of Infantile Colic in Breastfed Infants: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Trial, „J. Pediatr”. 2013, 162, 257–262 Chapman C.M., Gibson G.R., Rowland I., Health benefits of probiotics: are mixtures more effective than single strains?, „Eur J Nutr”. 2011, 50(1), 1–17.
23. Cheng F.S., et al., Probiotic mixture VSL#3: overview of basic and clinical studies, „World J Clin Cases”. 2020, 8(8), 1361–1384.
24. Dubey A.P., et al., Clinical applications of multi-strain probiotics in infants, „J Clin Gastroenterol”. 2008, 42(8)720–724.
25. Baldassarre, M.E., Di Mauro A., Tafuri, S., Rizzo, V., Gallone, M.S., Mastromarino, P., Capobianco, D., Laghi, L., Zhu, C., Capozza, M., et al., Effectiveness and Safety of a Probiotic-Mixture for the Treatment of Infantile Colic: A Double-Blind, Randomized, Placebo-Controlled Clinical Trial with Fecal Real-Time PCR and NMR-Based Metabolomics Analysis, „Nutrients”. 2018, 10, 195. 
26. Krishnan M., Penrose H.M., Shah N.N., Marchelletta R.R., McCole D.F., VSL#3 Probiotic Stimulates T-cell Protein Tyrosine Phosphatase-mediated Recovery of IFN-γ-induced Intestinal Epithelial Barrier Defects, „Inflamm Bowel Dis”. 2016, 22, 2811–2823. 
27. Corridoni D., Pastorelli L., Mattioli B., Locovei S., Ishikawa D., Arseneau K.O., Chieppa M., Cominelli F., Pizarro T.T., Probiotic bacteria regulate intestinal epithelial permeability in experimental ileitis by a TNF-dependent mechanism, „PLoS One”. 2012, 7, 42 067.
28. Dai C., Zhao D.H., Jiang M., VSL#3 probiotics regulate the intestinal epithelial barrier in vivo and in vitro via the p38 and ERK signaling pathways, „Int J Mol Med”. 2012, 29, 202–208. 
29. Ren Z., Guo C., Yu S., Zhu L., Wang Y., Hu H., Deng J., Progress in Mycotoxins Affecting Intestinal Mucosal Barrier Function, „Int J Mol Sci”. 2019, 20, 2777. 
30. Koh A., De Vadder F., Kovatcheva-Datchary P., Bäckhed F., From Dietary Fiber to Host Physiology: Short-Chain Fatty Acids as Key Bacterial Metabolites, „Cell.” 2026 Jun. 2, 165(6), 1332–1345.
31. Groschwitz K.R., Hogan S.P., Intestinal barrier function: molecular regulation and disease pathogenesis, „J Allergy Clin Immunol”. 2009 Jul, 124(1), 3–20, quiz 21–2. 
32. Madsen K., Cornish A., Soper P., McKaigney C., Jijon H., Yachimec C., Doyle J., Jewell L., De Simone C., Probiotic bacteria enhance murine and human intestinal epithelial barrier function, „Gastroenterology”. 2001, 121, 580–591. 
33. Jijon H., Backer J., Diaz H., Yeung H., Thiel D., McKaigney C., De Simone C., Madsen K., DNA from probiotic bacteria modulates murine and human epithelial and immune function, „Gastroenterology”. 2004, 126, 1358–1373. 
34. Petrof E.O., Kojima K., Ropeleski M.J., Musch M.W., Tao Y., De Simone C., Chang E.B., Probiotics inhibit nuclear factor-kappaB and induce heat shock proteins in colonic epithelial cells through proteasome inhibition, „Gastroenterology”. 2004, 127, 1474–1487. 
35. Szajewska H., Berni Canani R., Domellöf M., Guarino A., Hojsak I., Indrio F., Lo Vecchio A., Mihatsch W.A., Mosca A., Orel R., Salvatore S., Shamir R., van den Akker CHP., van Goudoever J.B, Vandenplas Y., Weizman Z., ESPGHAN Special Interest Group on Gut Microbiota and Modifications. Probiotics for the Management of Pediatric Gastrointestinal Disorders: Position Paper of the ESPGHAN Special Interest Group on Gut Microbiota and Modifications, „J Pediatr Gastroenterol Nutr”. 2023 Feb 1, 76(2), 232–247. 
36. FAO/WHO. (2023). Joint FAO/WHO Expert Meeting on Evaluation of Health and Nutritional Properties of Probiotics. Rome: FAO.
37. Bui A., Johnson E., Epshteyn M., Schumann C., Schwendeman C., Utilization of a High Potency Probiotic Product for Prevention of Necrotizing Enterocolitis in Preterm Infants at a Level IV NICU, „J Pediatr Pharmacol Ther”. 2023, 28(5), 473–475. 
38. AlFaleh K., Anabrees J., Efficacy and safety of probiotics in preterm infants, „J Neonatal Perinatal Med”. 2013, 6(1), 1–9. 
39. Navarro-Tapia E., Sebastiani G., Sailer S., Toledano L.A., Serra-Delgado M.,García-Algar Ó., Andreu-Fernández V., Probiotic Supplementation During the Perinatal and Infant Period: Effects on Gut Dysbiosis and Disease, „Nutrients”. 2020 Jul 27, 12(8), 2243.
40. Bui A., Johnson E., Epshteyn M., Schumann C., Schwendeman C., Utilization of a High Potency Probiotic Product for Prevention of Necrotizing Enterocolitis in Preterm Infants at a Level IV NICU, „J Pediatr Pharmacol Ther. 2023, 28(5), 473–475.
41. Loniewska B., Łoniewski I., Use of probiotics in newborns: a neonatologist’s perspective, „Pediatria Polska”. (2025), 100.