Prowadzenie porodu i opieka śródporodowa w świetle znowelizowanego standardu organizacyjnego opieki okołoporodowej

Opieka Okołoporodowa poleca

Poród jest jedynym zdarzeniem w systemie ochrony zdrowia, w którym opieka obejmuje jednocześnie dwoje pacjentów: matkę i dziecko, a jej jakość w ciągu kilku godzin rzutuje na zdrowie obojga na lata. W Polsce ramy tej opieki wyznacza od 1 stycznia 2019 r. rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 sierpnia 2018 r. w sprawie standardu organizacyjnego opieki okołoporodowej, zwane dalej „standardem” [1]. Standard zastąpił trzy wcześniejsze rozporządzenia: o opiece w ciąży i porodzie fizjologicznym (2012), o łagodzeniu bólu porodowego (2015) oraz o opiece w ciąży powikłanej (2015) [1].

Poród jest jedynym zdarzeniem w systemie ochrony zdrowia, w którym opieka obejmuje jednocześnie dwoje pacjentów: matkę i dziecko, a jej jakość w ciągu kilku godzin rzutuje na zdrowie obojga na lata. W Polsce ramy tej opieki wyznacza od 1 stycznia 2019 r. roz-
porządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 sierpnia 2018 r. w sprawie standardu organizacyjnego opieki okołoporodowej, zwane dalej „standardem” [1]. Standard zastąpił trzy wcześniejsze rozporządzenia: o opiece w ciąży i porodzie fizjologicznym (2012), o łagodzeniu bólu porodowego (2015) oraz o opiece w ciąży powikłanej (2015) [1].

Rozporządzenie z dnia 23 października 2025 r. (Dz. U.
z 2025 r., poz. 1525) nadało załącznikowi do standardu nowe brzmienie. Akt ogłoszono 6 listopada 2025 r., a po sześciomiesięcznym vacatio legis wszedł w życie 7 maja 2026 r. [2]. Tekst jednolity obwieszczono 18 sierpnia 2026 r. (Dz. U. z 2026 r., poz. 1140) [1]. Według Ministerstwa Zdrowia nowy standard rozszerza kompetencje personelu, w tym rolę położnej, porządkuje dostępność świadczeń dla kobiet ze szczególnymi potrzebami i wzmacnia realną możliwość korzystania z praw pacjentki [11].

Standard jest aktem obowiązującym każdy podmiot udzielający świadczeń w zakresie opieki okołoporodowej, niezależnie od źródła finansowania [5, 7]. Jego naruszenie to nie tylko odstępstwo od dobrej praktyki, ale też od prawa. Dla położnej oznacza to, że znajomość treści rozporządzenia, a nie wyłącznie oddziałowych procedur, jest elementem bezpieczeństwa prawnego i zawodowego.

Ramy prawne i organizacyjne opieki śródporodowej
Kompetencje położnej

Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej wykonywanie zawodu położnej polega m.in. na prowadzeniu porodu fizjologicznego i monitorowaniu płodu z wykorzystaniem aparatury medycznej, przyjmowaniu porodów naturalnych, w razie konieczności z nacięciem krocza, a w przypadkach nagłych także z położenia miednicowego, oraz na podejmowaniu koniecznych działań w sytuacjach nagłych do czasu przybycia lekarza, w tym ręcznego wydobycia łożyska i ręcznego zbadania macicy [3]. Ustawa obejmuje też badanie noworodka, opiekę nad nim i natychmiastową reanimację, a także rozpoznawanie u matki lub dziecka nieprawidłowości wymagających skierowania do lekarza [3].

Standard organizacyjny

Standard wskazuje wprost swój cel: dobrostan matki i dziecka przy ograniczeniu do niezbędnych interwencji medycznych. Wylicza osiem takich interwencji: amniotomię, indukcję porodu, stymulację czynności skurczowej, ciągłe monitorowanie KTG w porodzie fizjologicznym, farmakoterapię, nacięcie krocza, cięcie cesarskie oraz podawanie noworodkowi preparatów do początkowego żywienia niemowląt [1]. Ingerencja w przebieg ciąży fizjologicznej, porodu, połogu lub laktacji może nastąpić wyłącznie ze wskazań uzasadnionych medycznie, a każda ingerencja wymaga wpisu do dokumentacji z uzasadnieniem i szczegółowym opisem procedury [1].

Kluczowe definicje mające znaczenie dla prowadzenia porodu [1] przedstawiono w tabeli 1.

Nowelizacja doprecyzowała krąg osób uprawnionych do opieki nad noworodkiem, co Ministerstwo Zdrowia wyjaśniało w odrębnym stanowisku z dnia 7 maja 2026 r. [10].

Podmioty udzielające świadczeń ustalają własne wskaźniki opieki okołoporodowej i monitorują je nie rzadziej niż raz w roku, kierując się ograniczaniem wymienionych interwencji oraz oceną satysfakcji kobiet. Sposób realizacji określa regulamin organizacyjny [1]. Odsetek porodów z nacięciem krocza jest ponadto ustawowym wskaźnikiem jakości opieki zdrowotnej monitorowanym przez NFZ [6, 7].

Ministerstwo Zdrowia wyjaśniało NIK, że standard nie wskazuje narzędzi do kontroli tego obowiązku, a dane o jego realizacji pochodzą z ankiet zbieranych przez konsultant krajową [16].

Poziomy referencyjne i nowe formy organizacji

Kobietę rodzącą kieruje się do podmiotu o poziomie referencyjnym odpowiednim do stanu zdrowia: I poziom obejmuje ciążę i poród fizjologiczny oraz zdrowego noworodka, II – także patologię średniego stopnia, III – patologię najcięższą [1]. Od 2016 r. NFZ finansuje koordynowaną opiekę nad kobietą w ciąży (KOC) obejmującą ciążę, poród i sześć tygodni po porodzie [14]. W 2026 r. do koszyka świadczeń szpitalnych dodano świadczenie „Opieka nad kobietą w ciąży i kobietą rodzącą realizowana przez położną” [15]. Ma ono zapewnić całodobowy dostęp do położnej w powiatach bez oddziału położniczo-ginekologicznego – po ocenie stanu klinicznego przez położną świadczeniodawca transportuje kobietę do oddziału o właściwym poziomie referencyjnym, a gdy zaawansowanie porodu to uniemożliwia, zapewnia przyjęcie porodu [8]. Pierwszą umowę NFZ zawarł z ZOZ w Wągrowcu, który realizuje świadczenie od czerwca 2026 r. [12].

Przygotowanie do porodu: 

plan porodu, edukacja i ocena ryzyka
Jakość opieki śródporodowej zaczyna się przed przyjęciem do oddziału. Standard wymaga, by osoba sprawująca opiekę i kobieta w ciąży wspólnie ustaliły plan opieki przedporodowej i plan porodu [1]. Plan porodu obejmuje oczekiwania kobiety dotyczące [1]:

  • miejsca i warunków porodu,
  • obecności osoby bliskiej,
  • metod łagodzenia bólu,
  • zgody lub braku zgody na poszczególne zabiegi,
  • zastrzeżeń co do woli lub możliwości karmienia piersią,
  • kontaktu skóra do skóry, w tym wskazania ojca dziecka lub innej osoby, która przejmie ten kontakt, jeśli kontakt z matką nie będzie możliwy,
  • inicjacji karmienia piersią w trakcie kontaktu skóra do skóry,
  • szczególnych potrzeb wynikających np. z niepełnosprawności, choroby, potrzeby tłumaczenia, diety lub uwarunkowań kulturowych.

Edukacja przedporodowa może się rozpocząć już od stwierdzenia ciąży. W harmonogramie świadczeń przypisano ją do pierwszej wizyty (do 10. tygodnia) [1, 11].
Odpowiada za nią położna. W formie indywidualnej jest również obowiązkiem lekarza położnika, który – jeśli prowadzi ciążę – musi skierować kobietę do położnej POZ i odnotować to w dokumentacji [1]. Program obejmuje m.in.: plan porodu, fizjologię porodu, pozycje wertykalne w I i II okresie, metody łagodzenia bólu, kontakt skóra do skóry i wskazania do cięcia cesarskiego [1]. Między 27. a 32. tygodniem ciąży edukacja ma uwzględniać analgezję porodu, a między 33. a 39. tygodniem kobieta decydująca się na analgezję regionalną powinna odbyć konsultację anestezjologiczną [1].

Ocena czynników ryzyka. Standard zawiera cztery katalogi czynników ryzyka powikłań okołoporodowych: z wywiadu, z badania w ciąży, ujawniających się w trakcie porodu i dotyczących płodu lub noworodka [1]. Ocenia je osoba sprawująca opiekę, omawia z kobietą, by umożliwić jej świadomy wybór miejsca porodu i każdorazowo dokumentuje [1]. Między 33. a 37. tygodniem w harmonogramie wizyt przewidziano ocenę ryzyka „ze wskazaniem zalecanego miejsca odbywania porodu (poziom referencji)” [1]. Decyzja o porodzie pozaszpitalnym musi być poprzedzona omówieniem czynników ryzyka i ustaleniem postępowania w razie komplikacji, co kobieta odnotowuje w planie porodu [1].

Przyjęcie do porodu i I okres porodu
Postawa wobec rodzącej

Rozdział standardu o postępowaniu w trakcie porodu otwiera wymóg traktowania kobiety z szacunkiem i umożliwienia jej udziału w decyzjach [1]. Standard podkreśla znaczenie postawy, słów i tonu głosu personelu oraz nakazuje zapytać rodzącą o jej potrzeby i oczekiwania [1]. Osoby sprawujące opiekę w szczególności [1]:

  • witają się osobiście, przedstawiają i wyjaśniają swoją rolę;
  • zapoznają się z planem porodu i omawiają go, przedstawiając wskazania do zabiegów i konsekwencje ich niezastosowania; przy braku planu zbierają wywiad o preferencjach i odnotowują go;
  • omawiają dostępne metody łagodzenia bólu;
  • każdorazowo uzyskują zgodę na badania i zabiegi zgodnie z ustawą o prawach pacjenta [4];
  • informują, jak wezwać pomoc oraz uprzedzają o przekazaniu opieki innej osobie.

Wsparcie medyczne obejmuje ciągłość opieki, dostosowanie jej do indywidualnych potrzeb, obecność ojca dziecka lub innej osoby bliskiej, zachęcanie do aktywności i pomoc w doborze pozycji przez cały poród [1]. Rodząca może przyjmować klarowne płyny, także w fazie aktywnej, oraz – po konsultacji z osobą sprawującą opiekę – lekkostrawne posiłki [1, 11]. Podmiot zapewnia dostęp m.in. do: piłki, drabinki, wanny lub prysznica, materaca i stołka porodowego oraz ruchomych parawanów chroniących intymność [1].

Przyjęcie do porodu

Początek porodu rozpoznaje się na podstawie czynności skurczowej powodującej skracanie i rozwieranie szyjki, odróżniając skurcze przepowiadające od porodowych [1]. Przy przyjęciu położna [1]:

  • osłuchuje i ocenia czynność serca płodu,
  • zbiera wywiad ogólny, ginekologiczny i położniczy, analizuje przebieg ciąży,
  • sprawdza potwierdzoną grupę krwi (lub zleca badanie) i wyniki badań laboratoryjnych,
  • ocenia położenie i wielkość płodu, zaawansowanie porodu, ciągłość pęcherza płodowego, czynność skurczową i proporcje płodowo-miedniczne,
  • ocenia stan ogólny matki i czynniki ryzyka powikłań,
  • zakłada kaniulę dożylną tylko wtedy, gdy sytuacja tego wymaga,
  • prowadzi dokumentację, w tym partogram.

Lewatywę i golenie owłosienia łonowego wykonuje się wyłącznie na życzenie kobiety [1]. U każdej zgłaszającej się do porodu trzeba zweryfikować wynik antygenu HBs i badania w kierunku HIV z 33.–37. tygodnia, a w razie braku wykonać je niezwłocznie [1]. Należy też ocenić potrzebę śródporodowej profilaktyki zakażenia GBS i profilaktyki konfliktu serologicznego [1].

Prowadzenie I okresu porodu

Położna prowadząca I okres porodu ma obowiązek [1]:

  • aktualizować ocenę stanu położniczego i postępu porodu oraz czynności skurczowej (częstość, natężenie, czas trwania skurczów);
  • oceniać stan ogólny rodzącej (temperaturę, tętno, ciśnienie, zabarwienie powłok i śluzówek oraz wypełnienie pęcherza moczowego) co dwie godziny, a w uzasadnionych przypadkach częściej;
  • oceniać wydzielinę pochwową, samopoczucie i reakcję na skurcze;
  • oceniać stan płodu zgodnie z rekomendacjami PTGiP: osłuchiwać czynność serca płodu co najmniej przez minutę co 15–30 minut; kardiotokografię stosować w przypadkach uzasadnionych medycznie, a w sytuacjach wątpliwych wykonać co najmniej 30-minutowy zapis KTG (aktualne rekomendacje PTGiP z 2025 r. zalecają osłuchiwanie co 15 min w I okresie, zob. rozdz. 13.4 [30]);
  • prowadzić psychoprofilaktykę położniczą i łagodzić dolegliwości;
  • aktywizować rodzącą – informować o postępie, pomagać w wyborze pozycji, zachęcać do wyrażania potrzeb, współpracować z osobą bliską;
  • dokumentować przebieg porodu, w tym w partogramie.

Brak postępu porodu stwierdza się, gdy w ciągu czterogodzinnej obserwacji nie dochodzi do dalszego rozwierania szyjki macicy. Wtedy do opieki włącza się lekarz położnik [1].
Przy pojawieniu się objawów patologicznych położna niezwłocznie przekazuje rodzącą pod opiekę lekarza, dalej sprawując opiekę pod jego nadzorem. Lekarz przejmuje odpowiedzialność za prowadzenie porodu patologicznego [1].

II okres porodu

II okres porodu nie powinien przekraczać dwóch godzin, a u rodzących z analgezją regionalną – trzech godzin. O wydłużeniu d...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 4 wydania magazynu "Opieka Okołoporodowa"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!

Zostań częścią grona profesjonalistek świadomych opieki okołoporodowej!

Co trzy miesiące otrzymuj praktyczne artykuły i analizy przygotowane przez doświadczone położne, neonatologów, ginekologów i innych ekspertów. Rozwijaj swoje kompetencje i zapewnij pacjentom to co najlepsze.

250+ artykułów w bazie
16+ wydań archiwalnych
aktualna wiedza z zakresu położnictwa, neonatologii, opieki okołoporodowej i laktacji
rzetelne artykuły oparte na aktualnych standardach i wiedzy specjalistycznej
Zostań częścią grona profesjonalistek świadomych opieki okołoporodowej!

Przypisy