Rola położnej w edukacji rodziców niemowląt z kolkami – jak efektywnie wspierać rodziców w zapobieganiu i łagodzeniu kolek niemowlęcych

Zespół potrząsanego dziecka

Typowy dla kolki nieukojony płacz jest podstawową przyczyną zespołu potrząsanego dziecka i depresji u matek. Zespół potrząsanego dziecka (Shaken Baby Syndrome, SBS) jest następstwem gwałtownego potrząsania niemowlęciem lub małym dzieckiem, co prowadzi do powtarzających się urazów głowy i mózgu, kręgosłupa lub innych narządów. Jest to forma przemocy wobec dziecka i prowadzić może do niedotlenienia i uszkodzenia tkanki mózgowej. Objawy mogą obejmować apatię, drgawki, problemy z oddychaniem, a także uszkodzenia wzroku czy trwałą niepełnosprawność poznawczą.

Jak wykazały całkiem niedawne badania przeprowadzone na terenie Polski i Niemiec, polscy pediatrzy znacznie rzadziej myślą o kolce jako przyczynie zespołu potrząsanego dziecka (50%) niż pediatrzy niemieccy (90%) [3], co wskazywać może na pewne niedostatki w szkoleniu lekarzy, pielęgniarek i w ogóle całego społeczeństwa w tej materii. Zjawiska te potęgowane są niespójnymi zaleceniami odnośnie do postępowania, a także setkami z reguły straszących i mrożących krew w żyłach doniesień dotyczących kolki w mediach społecznościowych i internecie. Na to wszystko nakłada się często brak wsparcia np. ze strony starszego pokolenia mieszkającego z reguły z dala od wnuków i wnuczek. 

Jak widać, „zwykła kolka” może być niekiedy przyczyną poważnych i nieodwracalnych następstw. Stąd nasza rola, w tym pielęgniarek położnych, w zmniejszaniu jej natężenia i łagodzeniu jej psychologicznych następstw u bezpośrednich opiekunów.

Co to jest kolka niemowlęca?

Rozpoznanie kolki niemowlęcej wg jeszcze obowiązujących tzw. Kryteriów Rzymskich z 2016 r. wymaga spełnienia wszystkich wyszczególnionych poniżej warunków [4]:

• początek objawów < 5. m.ż.,
• nawracające i przedłużone okresy płaczu, niepokoju, grymaszenia rozpoczynające się i kończące bez uchwytnej przyczyny, którym rodzice nie mogą zaradzić,
• prawidłowy rozwój fizyczny, brak gorączki lub innych chorób.

Kolce, jeśli chodzi o objawy, towarzyszyć ponadto mogą: zaczerwienienie twarzy, wzdęty i napięty brzuch, przyginanie kolan do klatki piersiowej, zaciskanie pięści. 

Czerwone flagi w kolce

Czerwone flagi to sygnały alarmowe nakazujące myśleć, że przyczyną objawów nie jest kolka, a groźniejsze przyczyny wymagające ewentualnej diagnostyki i swoistej terapii [5]. Tymi czerwonymi flagami są:

• ekstremalny lub bardzo wysokotonowy, piskliwy płacz,
• brak rytmu snu i czuwania,
• obecność częstych regurgitacji, wymiotów, biegunki i/lub spadku masy ciała,
• pojawienie się objawów po 4. m.ż.,
• brak lub słabe przyrosty masy ciała,
• migrena w wywiadzie rodzinnym,
• atopia w wywiadzie rodzinnym,
• nieprawidłowości w badaniu fizykalnym,
• leki przyjmowane przez matkę,
• gorączka lub inna choroba u dziecka,
• znaczny niepokój rodziców,
• depresja matczyna.

Przyczyny kolki

Pomimo lat badań nie udało się ustalić jakiejś jednej przyczyny tego, co określamy mianem kolki niemowlęcej. Uważa się, że przyczyna jest wieloczynnikowa, czyli obejmuje kilka nakładających się uwarunkowań, m.in.: zaburzenia w procesie karmienia (także techniczne), zaburzenia perystaltyki, zmiany hormonalne, czynniki behawioralne, dysbioza wraz ze związanym z nią minimalnym stanem zapalnym w obrębie jelit. Obecnie mówi się o szeroko rozumianym zaburzeniu osi jelito–mózg i odwrotnie [6].

Dysbioza, choć trudna do zdefiniowania, sprowadza się do spadku liczby korzystnych bakterii jelitowych, nadmiernego rozwoju bakterii potencjalnie patogennych oraz drastycznego spadku zróżnicowania gatunkowego (szczepowego) mikrobioty jelitowej. Dysbiozie u wcześniaków, noworodków i małych niemowląt sprzyja poród cięciem cesarskim, karmienie mlekami modyfikowanymi, antybiotykoterapie i pewnie wiele mniej znanych czynników [7].

Wielokierunkowe związki między mikrobiotą jelitową a ośrodkowym układem nerwowym ilustruje schematycznie ryc. 1.

Leczenie kolki niemowlęcej

Podstawowa rola sprowadza się do wsparcia i edukacji. Tu właśnie nieocenioną rolę odegrać mogą pielęgniarki położne, gdyż do ewentualnej kolki niemowlęcej przygotować się trzeba już w ciąży, a środki zaradcze wprowadzać szybko, już w pierwszych tygodniach czy miesiącach życia dziecka. Do kolki i niepokojów dziecięcych można się przygotować, m.in. wiedząc, że płód powyżej 16.–20. t.ż. płodowego już słyszy i można go oswoić z dźwiękami (muzyka, zwłaszcza klasyczna, ale także dźwięk odkurzacza, stałe hałasy), które po porodzie będą na dziecko oddziaływać kojąco. Tak też właśnie już po porodzie działają odtwarzane dźwięki, np. bicia serca, szumów jelitowych, muzyki, z którymi dziecko obyło się już wewnątrzłononowo.

Wsparcie i edukacja

Jak wskazują badania naukowe, samo wsparcie psychiczne i edukacja są w stanie skrócić czas płaczu z 3,2 godz./dobę do 1,1 godz./dobę [8]. Jeśli wczuć się w sytuację matki, jest to wynik niewątpliwie satysfakcjonujący. Chodzi o następujące działania edukacyjne:

• Uświadomienie opiekunom, że kolka jest zjawiskiem powszechnym i zwykle ustępuje samoistnie w wieku trzech do czterech miesięcy.
• Zapewnienie rodziców, że niemowlę z kolką nie jest chore, wymagać może jednak częstych wizyt kontrolnych (telefonicznych lub osobistych).
• Przekonanie rodziców, że kolka nie jest spowodowana czymś, co rodzice lub opiekunowie robią lub nie robią, a zachowanie dziecka wcale nie jest wyrazem tego, że dziecko ich odrzuca.
• Przekonanie rodziców, że choć dziecko jest trudne do uspokojenia, my wiemy, że matka/rodzice naprawdę robią wszystko, co jest możliwe. Jest ważne, aby opiekunowie nie mieli poczucia, że zawiedli nie tylko siebie, ale również nas.
• Udzielenie wskazówek dotyczących technik uspokajania dziecka.
• Zachęcanie opiekunów do robienia przerw w zajmowaniu się płaczącym niemowlęciem (np. zmienianie się w opiece, proszenie krewnego lub przyjaciół o opiekę nad dzieckiem, tak aby rodzice mogli zrobić sobie przerwę).
• Zachęcenie do tego, żeby rodzice mieli „plan ratunkowy” (wcześniej ustalony plan, w którym krewny lub przyjaciel/przyjaciółka może wkroczyć, jeśli opiekunowie poczują się przytłoczeni sytuacją).
• Uświadomienie rodzicom, że uczucia frustracji, złości, wyczerpania, winy i bezradności są normalne i dotyczą absolutnej większości rodziców.
   

Techniki uspokajające

W przypadku kolki u dziecko można zastosować następujące techniki uspokajające [9]:

• używanie smoczka,
• jazda samochodem lub spacer w nosidełku,
• trzymanie niemowlęcia lub umieszczanie go w nosidełku przednim,
• kołysanie (ale nie potrząsanie),
• zmiana otoczenia (lub minimalizowanie bodźców wzrokowych),
• umieszczenie dziecka w huśtawce dla niemowląt,
• zastosowanie ciepłej kąpieli,
• łagodny masaż brzucha,
• odtwarzanie z taśmy dźwięków bicia serca,
• odtwarzanie muzyki, której się słuchało w czasie ciąży,
• stosowanie tzw. białego szumu (odkurzacz, suszarka, zmywarka, komercyjny generator „białego szumu” itp.),
• szum z generatora nie może być jednak zbyt głośny (umieszczać generator z dala od dziecka i stosować minimalne wzmocnienie) i nie może trwać zbyt długo (kwadranse, a nie godziny).

Inne metody terapii

Podejrzenie alergii na białka mleka krowiego

W przypadku podejrzenia alergii na białka mleka krowiego jako przyczyny kolki, można dokonać dwutygodniowej próby zastosowania diety bezmlecznej u matki karmiącej lub przejścia u dziecka karmionego mlekiem modyfikowanym na hydrolizat białkowy o znacznym stopniu hydrolizy. Efektywna interwencja może być kontynuowana, nieefektywna powinna być przerwana.

Mleka modyfikowane specjalnego przeznaczenia

Jedno badanie z podwójnie ślepą próbą wykazało znamienny statystycznie spadek natężenia kolki w przypadku zastosowania mleka modyfikowanego z obniżoną zawartością laktozy, z częściowo hydrolizowanym białkiem, wzbogaconego w beta-palmitynian oraz mieszaninę specyficznych prebiotyków w postaci mieszaniny GOS i FOS (galakto- i fruktooligosacharydów) w stosunku 9:1 w ilości 0,8 g/100 ml [10].

Symetikon

W dwóch badaniach klinicznych nie wykazano wyższości preparatów symetikonu nad placebo w zmniejszeniu czasu trwania kolki niemowlęcej, choć jest to lek niezwykle bezpieczny i skuteczny w zwalczaniu wzdęć [11, 12]. Metaanaliza z 2020 r. [13] różnych terapii w kolce, w tym analizująca symetikon, nie wykazała jego istotnej przewagi nad placebo, podkreślając jednak jego bezpieczeństwo, stąd próbę jego zastosowania zawsze można podjąć.

Laktaza 

Stosowanie tego enzymu dało w badaniach niejednoznaczne wyniki, choć część z nich wskazuje na jego skuteczność [14, 15]. Najnowsza metaanaliza z 2024 r. [16] także poddaje w wątpliwość skuteczność laktazy w leczeniu kolki u niemowląt, choć trzeba podkreślić, że przynajmniej jest to lek bezpieczny i można go w związku z tym wypróbować.

Probiotyki

W tej kategorii, jeśli chodzi o liczbę badań oraz wykazaną efektywność, prym wiedzie Limosilactobacillus reuteri DSM 17 938 (dawniej Lactobacillus reuteri DSM 17 938). Niewątpliwą efektywność i bezpieczeństwo tego szczepu wykazano w odniesieniu do niemowląt karmionych piersią, podczas gdy u dzieci karmionych mlekami modyfikowanymi efektywność nie jest już tak jednoznaczna [17]. Ważne jest, że ta efektywność powtarza się we wszystkich kolejnych metaanalizach: Savino i wsp. z 2010 r. [18], Liu i wsp. z 2010 r. [19], Anabrees i wsp. z 2013 r. [20] czy Szajewskiej i wsp. z 2013 r. [21].

W 2023 r. ukazała się najnowsza metaanaliza Vaz i wsp. [22] analizująca efektywność probiotyków, w tym w szczególności Limosilactobacillus reuteri DSM 17 938, w terapii kolki niemowlęcej. Wniosek z niej przedstawia się następująco: „Wszystkie szczepy probiotyczne wydają się skuteczne w leczeniu kolki niemowlęcej. Choć są one skuteczne u niemowląt urodzonych drogą naturalną i karmionych w różny sposób, to u niemowląt karmionych wyłącznie piersią obserwuje się lepsze efekty, w tym bardziej znaczące skrócenie czasu płaczu. Dostępne dowody dotyczące skuteczności probiotyków u niemowląt karmionych mlekiem modyfikowanym oraz urodzonych przez cesarskie cięcie są ograniczone”. 

Szczególnie znamienne i mające dla nas praktyczne znaczenie jest następujące podsumowanie z tej metaanalizy dotyczące efektywności probiotyków w ogóle, a zwłaszcza szczepu Limosilactobacillus reuteri DSM 17 938: „Probiotyki takie jak Lactobacillus spp., Bifidobacterium spp., a szczególnie Lactobacillus reuteri DSM 17 938, skutecznie łagodzą objawy kolki niemowlęcej. Spośród tych probiotyków L. reuteri DSM 17 938 wykazuje najlepsze działanie, potwierdzone dowodami naukowymi w zakresie skracania czasu płaczu. Szczep ten wykazał średnie skrócenie czasu płaczu o 51 minut dziennie (p = 0,001). Analiza podgrup wykazała, że redukcja wynosiła:

• −39,30 minuty u niemowląt urodzonych drogą naturalną (p = 0,003),
• −64,66 minuty przy zastosowaniu L. reuteri DSM 17 938 (p = 0,03),
• −40,45 minuty dla innych szczepów (p < 0,00 001),
• −74,28 minuty u niemowląt karmionych wyłącznie piersią (p = 0,0003) – wszystkie probiotyki, w tym L. reuteri DSM 17 938),
• −48,04 minuty przy karmieniu mieszanym (p < 0,00 001)”. 

„Nasze badanie wykazało, że zastosowanie Lactobacillus reuteri DSM 17 938 spowodowało skrócenie czasu płaczu o 64,66 minuty, co stanowiło o 24,21 minuty większą redukcję w porównaniu do stosowania innych szczepów probiotycznych”.

Podsumowanie

Kolka niemowlęca to problem powszechny i choć ustępuje ona samoistnie, to do tego czasu jest źródłem niepokoju, frustracji, znacznego zaangażowania tzw. służby zdrowia, a niekiedy przyczyną nawet zespołu dziecka potrząsanego. Olbrzymią rolę w ograniczaniu jej nasilenia odgrywa szeroko rozumiane wsparcie oraz edukacja, w których pośrednią rolę mogą i powinny odgrywać pielęgniarki. Właściwie wszystkie leki, które stosuje się w leczeniu kolki, znajdują się w gestii personelu pielęgniarskiego. Wśród nich jest także sprawdzony w badaniach klinicznych szczep probiotyczny Limosilactobacillus reuteri DSM 17 938. Warto podkreślić, że szczep L. reuteri DSM 17 938 jest rekomendowany przez ESPGHAN (Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci) dla niemowląt z kolką niemowlęcą karmionych piersią [24]. Podsumowanie możliwego i sprawdzonego postępowania w kolce przedstawia diagram zamieszczony na ryc. 2. 

Piśmiennictwo:

1. McGann J., Manohar J., Hiscock H. et al., Caring for crying babies: A mixed-methods study to understand factors influencing nurses’ and doctors’ management of infant colic, „J Paediatr Child Health” 2018, 54(6), 653–660.
2. https://www.alderhey.nhs.uk/conditions/symptoms-checker/crying-baby/[data dostępu: 24.09.2025].
3. Sommermeyer H., Krauss H., Chęcińska-Maciejewska Z., Pszczola M.,
4. Piątek J., Infantile Colic – The Perspective of German and Polish Pediatricians in 2020, „Int. J. Environ. Res. Public Health” 2020, 17, 7011; doi:10.3390/ijerph17197011.
5. Hyman P.E., Milla P.J., Benninga M.A. et al., Childhood functional gastrointestinal disorders: neonate/toddler, „Gastroenterology” 2016, 150, 1443–1455.
6. Vandenplas Y., Benninga M., Broekaert I. et al., Functional gastro-intestinal disorder algorithms focus on early recognition, parental reassurance and nutritional strategies, „Acta Paediatr”. 2016, 105, 244–252.
7. Daelemans S., Peeters L., Hauser B., Vandenplas Y., Recent advances in understanding and managing infantile colic, „F1000Research” 2018, 7(F1000 Faculty Rev), 1426.
8. Collins A.M., Bercik P., The Relationship Between Intestinal Microbiota and the Central Nervous System in Normal Gastrointestinal Function and Disease, „Gastroenterology” 2009, 136, 2003–2014.
9. Taubman B., Parental counseling compared with elimination of cow’s milk or soy milk protein for the treatment of infant colic syndrome: a randomized trial, „Pediatrics” 1988, 81(6), 756.
10. Zeevenhooven J., Browne P.D., L’Hoir M.P. et al., Infant colic: mechanisms and management, „Nat Rev Gastroenterol Hepatol”. 2018, 15(8), 479–496.
11. Savino F., Palumeri E., Castagno E. et al., Reduction of crying episodes owing to infantile colic: A randomized controlled study on the efficacy of a new infant formula, „Eur J Clin Nutr.“ 2006, 60, 1304–1310.
12. Harb T., Matsuyama M., David M. et al., Infant colic – what works: a systematic review of interventions for breast-fed infants, „J Pediatr Gastroenterol Nutr”. 2016, 62, 668–686.
13. Hall B., Chesters J., Robinson A., Infantile colic: a systematic review of medical and conventional therapies, „J Paediatr Child Health” 2012, 48, 128–137.
14. Ellwood J., Draper-Rodi J., Carnes D., Comparison of common interventions for the treatment of infantile colic: a systematic review of reviews and guidelines, „BMJ Open” 2020, 10, 035 405; doi:10.1136/ bmjopen-2019-035 405.
15. Kearney P.J., Malone A.J. et al., A trial of lactase in the management of infant colic, „J Hum Nutr Dietet”. 1998, 11, 281–285.
16. Kanabar D., Randhawa M., Clayton P., Improvement of symptoms in infant colic following reduction of lactose load with lactase, „J Hum Nutr Dietet”. 2001, 14, 359–363.
17. Nau A.L., Bassan A.S., Cezar A.B., de Carlos G.A., Deboni M., Lactase for infantile colic: a systematic review of randomized clinical trials, „J Pediatr Gastroenterol Nutr”. 2024, 79, 855–862; doi:10.1002/jpn3.12 231
18. Sung V., Collett S., de Gooyer T. et al., Probiotics to prevent or treat excessive infant crying: systematic review and meta-analysis, „JAMA Pediatr”. 2013, 167(12), 1150–1157.
19. Savino F., Cordisco L., Tarasco V. et al., Lactobacillus reuteri DSM 17 938 in infantile colic: a randomized, double- blind, placebo controlled trial, „Pediatrics” 2010, 126, 526–533.
20. Liu Y., Fatheree N.Y., Mangalat N., Rhoads J.M., Human-derived probiotic Lactobacillus reuteri strains differentially reduce intestinal inflammation, „Am J Physiol Gastrointest Liver Physiol”. 2010, 299, 1087–1096.
21. Anabrees J., Indrio F., Paes B., AlFaleh K. et al., Probiotics for infantile colic: a systematic review, „BMC Pediatrics” 2013, 13, 186.
22. Szajewska H., Gyrczuk E., Horvath A., Lactobacillus reuteri DSM 17 938 for the management of infantile colic in breastfed infants: a randomized, double- blind, placebo- controlled trial, „J Pediatr”. 2013, 162, 257–262. 
23. Vaz S.R., Tofoli M.H., Avelino M.A.G., da Costa P.S.S., Probiotics for infantile colic: Is there evidence beyond doubt? A meta-analysis and systematic review, „Acta Paediatr”. 2024, 113, 170–182; https://doi.org/10.1111/apa.17 036.
24. Johnson E.D., Cocker K., Chang E., Infantile Colic: Recognition and Treatment, „Am Fam Physician” 2015, 92(7), 577–582.
25. Szajewska H. et al., Working Group on Probiotics and Prebiotics of the European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition*. Probiotics for the management of pediatric gastrointestinal disorders: position paper of the ESPGHAN Special Interest Group on Gut Microbiota and and Modifications, „J Pediatr Gastroenterol Nutr”. 2022.