Kolka niemowlaka – przyczyny, objawy, leczenie

Opieka nad matką i dzieckiem

Kolka niemowlęca jest łagodnym zaburzeniem czynnościowym przewodu pokarmowego występującym u niemowląt do 4. miesiąca życia. Objawia się epizodami nasilonego niepokoju i płaczu, najczęściej obserwowana jest w godzinach wieczornych. Etiologia kolki niemowlęcej nie jest do końca poznana. Rozpoznanie opiera się na prawidłowo przeprowadzonym wywiadzie oraz badaniu fizykalnym. Rokowanie jest dobre – zaburzenie ma charakter samoograniczający, choć bywa źródłem frustracji rodziców. Postulowany jest związek z późniejszymi zaburzeniami, takimi jak: bezsenność, zespół nadpobudliwości psychoruchowej, migrena. Postępowanie lekarza powinno opierać się na uspokojeniu rodziców oraz zapewnieniu im odpowiedniego wsparcia i edukacji; farmakoterapia wykazuje się ograniczoną skutecznością.

Kolka niemowlęca pozostaje wciąż jednym z częstszych zaburzeń gastroenterologicznych wieku niemowlęcego. Szacuje się bowiem, że problem ten dotyka nawet do około 40% niemowląt [1]. Zwyczajowo kolkę niemowlęcą definiuje się jako napadowy, nieukojony płacz przebiegający z podkurczaniem kończyn dolnych i wzdęciem brzucha, najczęściej obserwowany późnym popołudniem lub w godzinach wieczornych [2].
Największe nasilenie kolek występuje w 5.–6. tygodniu życia, po czym do 10.–12. tygodnia życia dolegliwości niemal całkowicie ustępują [3]. Pomimo łagodnego i samoograniczającego się charakteru, kolka niemowlęca bywa źródłem niepokoju, frustracji oraz poczucia bezradności rodziców, często szukających porady lekarskiej. Wobec braku jednoznacznej przyczyny dolegliwości oraz ujednoliconej strategii terapeutycznej rola lekarza zazwyczaj polega na zapewnieniu rodzicom odpowiedniego wsparcia oraz edukacji odnośnie do charakteru zaburzeń i dostępnych opcji terapeutycznych.

Etiologia

Pomimo częstego występowania, patogeneza kolki niemowlęcej nie została do końca poznana. Wśród potencjalnych jej przyczyn najczęściej sugeruje się niedojrzałość czynnościową przewodu pokarmowego oraz układu nerwowego, zaburzenia mikroflory jelitowej [4], alergię na białko mleka krowiego [5], zaburzenia wydzielania serotoniny [6], refluks żołądkowo-jelitowy, nietolerancję laktozy spowodowaną jednoczasowym spożyciem nadmiernej porcji pokarmu w stosunku do masy ciała. Pod uwagę bierze się także czynniki matczyne, takie jak nieprawidłowa technika karmienia [7], nikotynizm lub nikotynowa terapia zastępcza u matki [8], a także czynniki psychologiczne: zaburzenia relacji matka – dziecko czy też nadmiar bodźców zewnętrznych.

Rozpoznanie

Kolkę niemowlęcą zalicza się do zaburzeń czynnościowych. Diagnostykę opiera się na Kryteriach Rzymskich IV, w których zaburzenie do zostało zaklasyfikowane do grupy G, odpowiadającej zaburzeniom noworodków, niemowląt i dzieci do końca 3. roku życia. [9].
Do postawienia rozpoznania wymagane jest spełnienie wszystkich poniższych kryteriów:

  • Objawy pojawiają się i ustępują u dziecka w wieku poniżej 5 miesięcy.
  • Nawracające i długo trwające napady płaczu, grymaszenia lub drażliwości dziecka rozpoczynające się bez uchwytnej przyczyny, którym nie można zapobiec i które są trudne do ukojenia.
  • Prawidłowy rozwój i wzrastanie dziecka, brak gorączki lub innych chorób.
     

Stosowane do 2016 r. kryteria Wellesa (znane także jako reguła trzech), według których okresy niepokoju trwają powyżej 3 godzin na dobę przez przynajmniej 3 dni w tygodniu od co najmniej 3 tygodni [10], obecnie powinny być wykorzystywane jedynie pomocniczo.
Do postawienia prawidłowego rozpoznania zazwyczaj wystarczający jest dobrze przeprowadzony wywiad oraz dokładne badanie fizykalne z uwzględnieniem ewentualnych objawów alergicznych (częste regurgitacje, atopowe zapalenie skóry, biegunka lub zaparcie stolca, alergia u krewnych I stopnia, objawy ze strony układu oddechowego). Wykonanie badań dodatkowych należy rozważyć przy współwystępowaniu objawów alarmowych, których obecność wymaga pilnego poszerzenia diagnostyki celem wykluczenia organicznego tła dolegliwości.
Objawy alarmowe w kolce niemowlęcej [3]:

  • niedobór masy ciała,
  • brak/zwolnienie przyrostu masy ciała,
  • objawy zespołu Sandifera,
  • krwawienie z przewodu pokarmowego,
  • znaczne wzdęcie brzucha,
  • gorączka,
  • objawy infekcji dróg oddechowych,
  • częste wymioty,
  • nagły początek płaczu o dużym nasileniu,
  • apatia między napadami kolki,
  • odmawianie jedzenia.
     

Różnicowanie

Obecność któregokolwiek z ww. objawów daje podstawę do wykonania badań dodatkowych. Diagnostyka różnicowa powinna obejmować najczęstsze przyczyny infekcyjne (zakażenia układu moczowego, ostre zapalenie ucha środkowego), chorobę refluksową przełyku, ABMK, zespół dziecka maltretowanego, ale także przyczyny chirurgiczne – przerostowe zwężenie odźwiernika czy skręt jądra [2].

Postępowanie

Edukacja
Podstawą postępowania po wykluczeniu somatycznej przyczyny dolegliwości powinna być rozmowa ukierunkowana na uspokojenie oraz edukację rodziców. Należy podkreślić czynnościowy oraz samoograniczający się charakter zaburzeń, zapewnić o braku organicznej przyczyny dolegliwości. Powinno się zachęcać do utrzymania karmienia piersią, zaznaczyć brak związku z popełnianymi przez rodziców błędami pielęgnacyjnymi czy dietetycznymi. Podczas rozmowy ważne jest wyrażenie zrozumienia dla frustracji oraz uczucia bezradności rodziców, w niektórych przypadkach można rozważyć zaproponowanie konsultacji psychologicznej [11].

Modyfikacja diety
Dowody naukowe na skuteczność interwencji dietetycznych są niejednoznaczne i o niskiej jakości [12], wobec czego wszelkie modyfikacje żywienia niemowlęcia należy wprowadzać z rozwagą i tylko w uzasadnionych przypadkach, starając się priorytetyzować karmienie piersią.
Dostępne na rynku mieszanki modyfikowane dedykowane dla dzieci cierpiących z powodu kolki nie mają udowodnionej skuteczności w zmniejszaniu częstości kolki [13]. Niezalecane jest również włączanie mieszanek sojowych i bezlaktozowych.
Preparaty ziołowe (np. koper włoski), choć posiadają ograniczoną liczbę dowodów na ich skuteczność [14], nie są zalecane ze względu na brak standaryzacji mieszanek i potencjalne zanieczyszczenie substancjami szkodliwymi.
Skuteczne wydaje się zastosowanie roztworu sacharozy [15], jednak wobec ryzyka utrwalania niepożądanych preferencji smakowych jego podawanie nie jest rutynowo zalecane.
Ograniczenie alergenów u kobiet karmiących piersią lub włączenie hydrolizatu białkowego powinno być rozważone wyłącznie w celu wykluczenia alergii pokarmowej.

Leczenie farmakologiczne
Wobec czynnościowego charakteru kolki niemowlęcej farmakoterapia ogranicza się do leczenia objawowego. Na rynku dostępne są liczne preparaty zalecane w kolce, większość z nich charakteryzuje się jednak brakiem udowodnionej skuteczności, a dane naukowe dostępne są w niewielkiej ilości i obarczone licznymi błędami metodologicznymi. Według dostępnej literatury Symetykon, pochodne atropiny (dicykloweryna, skopolamina) ani inhibitory pompy protonowej nie są skuteczne w leczeniu i zapobieganiu kolce niemowlęcej [16–18]. Skuteczność trimebutyniny jest dyskusyjna – w jedynym wykonanym w Polsce badaniu uzyskano zmniejszenie częstości epizodów kolki [19], jednak zastosowany preparat zawierał duże stężenie sacharozy, co mogło wpłynąć na redukcję objawów [15].
Innym sposobem interwencji farmakologicznej jest modyfikacja mikrobioty jelitowej poprzez zastosowanie probiotyków. Z tej grupy preparatów udowodnioną skutecznością cechuje się jedynie Lactobacillus reuteri DSM 17 938 – dowiedziono, że jego profilaktyczne stosowanie znamiennie skraca czas trwania płaczu u dzieci karmionych piersią [20, 21]. Dla innych probiotyków nie wykazano korzystnego efektu.

Techniki uspokajające
Choć brak jest jednoznacznych dowodów na skuteczność technik uspokajających w kolce niemowlęcej [22, 23], stosowanie niektórych metod pozwala znacznie zmniejszyć niepokój rodziców oraz nadać im poczucie kontroli nad dolegliwościami dziecka przy potencjalnym braku szkodliwości proponowanych interwencji. Przykładowe techniki uspokajające to: masaż brzuszka, noszenie w chuście, ciepłe kąpiele/termofor na brzuch, kołysanie dziecka (ryzyko zespołu potrząsanego dziecka) [24].
Pomimo ograniczonych dowodów na ich skuteczność, nie zaleca się stosowania generatorów białego szumu [25]. Dowiedziono, że mogą prowadzić do trwałego uszkodzenia słuchu u dziecka [26].
Akupunktura i osteopatia, choć często bywają przedmiotem pytań rodziców, nie mają udowodnionej skuteczności [27].

Rokowanie

Kolka niemowlęca ma charakter samoograniczający, a u większości niemowląt samoistnie ustępuje do 4. miesiąca życia. Pomimo tego często jest dla rodziców źródłem bezsilności i frustracji, przez co może w znacznym stopniu przyczyniać się do rozwoju depresji poporodowej [28] lub zespołu dziecka potrząsanego [24]. Obserwowana jest także zależność pomiędzy kolką niemowlęcą a późniejszym występowaniem u dziecka innych zaburzeń, takich jak: migrena [29], problemy ze snem [30], zaburzenia zachowania i zespół nadpobudliwości psychoruchowej [31]. 

Bibliografia:

  1. Horvath A., Szajewska H., Kolka niemowlęca, w: Gastroenterologia dziecięca, wyd. 1, Media Press, 2016, 49–51.
  2. Załęski A., Gawrońska A., Czynnościowe zaburzenia przewodu pokarmowego, w: Albrecht P., Gastroenterologia dziecięca. Poradnik lekarza praktyka, Wydawnictwo Czelej, Lublin 2014.
  3. Dziechciarz P., Horvath A., Kolka niemowlęca, w: Dobrzańska A., Obrycki Ł., Socha P., Pediatria w praktyce lekarza POZ, Medi Press, Warszawa 2022.
  4. De Weerth C., Fuentes S., de Vos W.M., Crying in infants: on the possible role of intestinal microbiota in the development of colic, „Gut Microbes” 4, 2013, 416–421.
  5. Heine R.G., Cow’s-milk allergy and lactose mal-absorption in infants with colic, „J Pediatr Gastroenterol Nutr”. 57, 2013, 25–27.
  6. Kurtoglu S., Uzüm K., Hallac I.K. et al., 5-Hydroxy-3-indole acetic acid levels in infantile colic: is serotoninergic tonus responsible for this problem? „Acta Paediatr”. 86(7), 1997, 764–765.
  7. Miller-Loncar C., Bigsby R., High P. et al., Infant colic and feeding difficulties, „Archives of Disease in Childhood” 89, 2004, 908–912.
  8. Søndergaard C., Henriksen T.B., Obel C. et al., Smoking during pregnancy and infantile colic, „Pediatrics” 108(2), 2001, 342–346.
  9. Kwiecień J., Kryteria Rzymskie IV (2016) – aktualne wytyczne rozpoznawania i leczenia czynnościowych zaburzeń przewodu pokarmowego.
  10. Wessel M.A., Cobb J.C., Jackson E.B. et al., Paroxysmal fussing in infancy, sometimes called colic, „Pediatrics” 14(5), 1954, 421–435.
  11. Barr R.G., Rajabali F., Aragon M. et al., Education about crying in normal infants is associated with a reduction in pediatric emergency room visits for crying complaints, „J Dev Behav Pediatr”. 36, 2015, 252–257. 
  12. Gordon M., Biagioli E., Sorrenti M., Lingua C., Moja L., Banks S.C., Ceratto S., Savino F., Dietary modifications for infantile colic, „Cochrane Database of Systematic Reviews” 10, 2018, 011 029.
  13. Johnson J.D., Cocker K., Chang E., Infantile Colic: Recognition and Treatment, „Am Fam Physician”. 92(7), 2015, 577–582.
  14. Perry R., Hunt K., Ernst E., Nutritional supplements and other complementary medicines for infantile colic: a systematic review, „Pediatrics” 127(4), 2011, 720–733.
  15. Arikan D., Alp H., Gözüm S. et al., Effectiveness of massage, sucrose solution, herbal tea or hydrolysed formula in the treatment of infantile colic, „J Clin Nurs”. 17(13), 2008, 1754–1761.
  16. Lucassen P.L., Assendelft W.J., Gubbels J.W., van Eijk J.T., van Geldrop W.J., Neven A.K., Effectiveness of treatments for infantile colic: systematic review, „BMJ” 316(7144), 1998, 1563–1569; (PMC free article, PubMed).
  17. Hwang C.P., Danielsson B., Dicyclomine hydrochloride in infantile colic, „BMJ” 1985; (Clin Res Ed).
  18. Moore D.J., Tao B.S., Lines D.R. et al., Double-blind placebo-controlled trial of omeprazole in irritable infants with gastroesophageal reflux, „J Pediatr”. 143(2), 2003, 219–223.
  19. Korzon M., Gumkowska-Kamińska B., Szarszewski A., Skuteczność trimebutyny w leczeniu wybranych zaburzeń motoryki przewodu pokarmowego u dzieci, „Terapia” 9(2), 1998, 32–34.
  20. Savino F., Cordisco L., Tarasco V. et al., Lactobacillus reuteri DSM 17 938 in infantile colic: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial, „Pediatrics” 126(3), 2010, 526–533.
  21. Szajewska H., Gyrczuk E., Horvath A., Lactobacillus reuteri DSM 17 938 for the management of infantile colic in breastfed infants: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial, „J Pediatr”. 162(2), 2013, 257–262.
  22. Ellwood J., Draper-Rodi J., Carnes D., Comparison of common interventions for the treatment of infantile colic: a systematic review of reviews and guidelines, „BMJ Open” 10, 2020, 035 405.
  23. Nahidi F., Gazerani N., Yousefi P., Abadi A.R., The Comparison of the Effects of Massaging and Rocking on Infantile Colic, „Iran J Nurs Midwifery Res”. 22(1), 2017, 67–71.
  24. Barr R.G., Trent R.B., Cross J., Age-related incidence curve of hospitalized Shaken Baby Syndrome cases, „Child Abuse Negl”. 30(1), 2006, 7–16.
  25. Garvey W., Sung V., Non-pharmacological approaches to infantile colic: white noise versus swinging, „Evid Based Nurs”. 21(4), 2018, 112.
  26. Hong S.A., Kuziez D., Das N., Harris D., Brunworth J.D., Hazardous sound outputs of white noise devices intended for infants, „Int J Pediatr Otorhinolaryngol”. 146, 2021, 110 757.
  27. Lee D., Lee H., Kim J., Kim T., Sung S., Leem J., Kim T.H., Acupuncture for Infantile Colic: A Systematic Review of Randomised Controlled Trials, „Evid Based Complement Alternat Med”. 2018, 7 526 234.
  28. Radesky J.S., Zuckerman B., Silverstein M. et al., Inconsolable infant crying and maternal postpartum depressive symptoms, „Pediatrics” 131(6), 2013, 1857–1864. 
  29. Zhang D., Zhang Y., Sang Y., Zheng N., Liu X., The Relationship between Infant Colic and Migraine as well as Tension-Type Headache: A Meta-Analysis, „Pain Res Manag”. 16, 2019, 8 307 982.
  30. Helseth S., Misvær N., Småstuen M. et al., Infant colic, young children’s temperament and sleep in a population based longitudinal cohort study, „BMC Pediatr”. 22, 2022, 163.
  31. Zeevenhooven J., de Bruin F.E., Schappin R., Vlieger A.M., van der Lee J.H., Haverman L., van Sleuwen B.E., L’Hoir M.P., Benninga M.A., Follow-up of infants with colic into childhood: Do they develop behavioural problems? „J Paediatr Child Health”. 58(11), 2022, 2076–2083.

Przypisy