Raporty WHO wskazują na niedobry żelaza jako najczęstszą formę niedożywienia dzieci zwłaszcza w krajach rozwijających się. Dotyczy to populacji wynoszącej około 2 biliony, czyli 20% ludności świata [1]. Niedobory żelaza mogą dotyczyć dzieci w każdym wieku, ale są grupy ryzyka szczególnie na nie narażone. Należą do nich między innymi wcześniaki.
Noworodki urodzone przedwcześnie, zwłaszcza te z bardzo małą (< 1500 g) i ekstremalnie małą masą ciała (< 1000 g) obciążone są znaczną zachorowalnością wpływającą długookresowo na ich stan zdrowia i przyszły rozwój. Jedną z chorób o charakterze przewlekłym jest niedokrwistość wcześniaków, ujawniająca się często w chwili urodzenia lub w pierwszych dniach życia i trwająca wiele tygodni czy miesięcy. Jej przyczynami są przede wszystkim niedostateczne zasoby żelaza uzyskane w życiu płodowym oraz niedobór erytropoetyny. Na te wewnątrzmaciczne czynniki nakładają się pourodzeniowe straty żelaza, odpowiedzialne za jatrogenną niedokrwistość związaną ze stosowaniem licznych procedur medycznych, w tym koniecznością wielu pobrań krwi do badań diagnostycznych. Wśród innych przyczyn należy wymienić przyspieszony katabolizm, szybki wzrost masy ciała, objętości i masy krwinek czerwonych oraz zaburzenia powodujące straty krwinek czerwonych z powodu krwawienia lub hemolizy [2].
W czasie ciąży płód otrzymuje żelazo od matki. Zapotrzebowanie na żelazo w czasie jej trwania jest znacznie wyższe w porównaniu do okresu sprzed ciąży. Szacuje się, że ponad 40% kobiet ciężarnych niezależnie od szerokości geograficznej ma niedokrwistość, która powinna być korygowana przyjmowaniem żelaza. Zapotrzebowanie na żelazo wzrasta wraz z rozwojem ciąży. Rekomendowana dawka żelaza dla kobiet ciężarnych i w okresie laktacji, zwłaszcza w pierwszych 6 miesiącach, wynosi 60 mg/dobę żelaza elementarnego. Żelazo jest konieczne do zwiększenia masy erytrocytów matki, do zaspokajania potrzeb rozwijającego się płodu, do tworzenia łożyska i zapobiegania zaburzeniom związanym z utratą krwi podczas porodu. Niektóre patologie dotyczące przebiegu ciąży wpływają na zmniejszenie zasobów żelaza płodu. Należą do nich, między innymi, nadciśnienie w ciąży, ograniczenie wewnątrzmacicznego wzrastania, cukrzyca, stan przedrzucawkowy czy nikotynizm. Te stany chorobowe zmieniają wyjściowy status żelaza, od którego wcześniak rozpoczyna życie poza organizmem matki i może mieć wpływ na okres pierwszych miesięcy życia. Płód otrzymuje większość żelaza obecnego po urodzeniu w ostatnim trymestrze ciąży na drodze aktywnego transportu z krążenia matki przez łożysko. Funkcja transportu łożyskowego determinuje skład krwi pępowinowej dostarczającej płodom składników odżywczych i tlenu, by zapewnić odpowiedni wzrost płodu. Żelazo dla rozwijającego się płodu transportowane jest wbrew gradientowi stężenia, a w przypadku niedoboru żelaza u matki (bardzo częstego u ciężarnych) łożysko może znacznie chronić płód poprzez zwiększoną ekspresję łożyskowego receptora transferyny i wzrost transportera żelaza dwuwartościowego. Mechanizmy te pozwalają na osiągnięcie pod koniec ciąży całkowitej zawartości żelaza w organizmie wynoszącej około 75 mg/kgmasy ciała płodu. Tak więc wcześniak o ekstremalnie małej masie urodzeniowej, który w chwili urodzenia waży 500 g, ma tylko 37,5 mg całkowitego żelaza w organizmie, podczas gdy noworodek donoszony, ważący 3,5 kg – 262,5 mg [3, 4]. Stosowana ostatnio rutynowo procedura późnego odpępniania noworodków sprzyja osiąganiu lepszych wartości hematologicznych przez niemowlęta także przedwcześnie urodzone. Mimo to dla dalszego rozwoju tych dzieci zasoby żelaza są niewystarczające i konieczna jest suplementacja, tym bardziej że żelazo jest jednym z najmniej przyswajalnych pierwiastków. Z innej jednak strony należy monitorować równowagę ustrojową żelaza, gdyż jego przedawkowanie wpływa niekorzystnie na czynność serca, wątroby i zaburza gospodarkę hormonalną ustroju. Nadmiar żelaza uwalnia wolne rodniki tlenowe w reakcji Fentona powodujące uszkodzenie błek, lipidów i kwasów nukleinowych. Stąd zasadniczego znaczenia nabiera znajomość biodostępności żelaza i właściwy dobór preparatów [2, 5, 6].
Żelazo jest dystrybuowane do trzech obszarów ciała: krwinek czerwonych, narządów zapasowych i tkanek innych niż krwinki czerwone. Zdecydowana większość, ponad 80% całkowitego żelaza w organizmie, znajduje się w krwinkach czerwonych. Pule magazynowe zlokalizowane są głównie w układzie siateczkowo-śródbłonkowym, w wątrobie, i wynoszą 12 mg/kg m.c. Chociaż ilość tkankowego żelaza jest najmniejsza i stanowi tylko 8 mg/kg m.c.,to jest ona konieczna dla prawidłowego metabolizmu komórkowego. Hemoproteiny i enzymy zawierające żelazo mają kluczowe znaczenie dla wewnątrzkomórkowego dostarczania tlenu, fosforylacji oksydacyjnej oraz syntezy neuroprzekaźników w mózgu.
Wcześniaki mają znacznie bardziej zróżnicowany metabolizm żelaza niż dziecko donoszone i na jego status wpływa zachorowalność, pobyt na oddziale intensywnej terapii i prowadzona terapia. Wpływ ten może być zarówno pozytywny (rzadko), jak i negatywny (często), co utrudnia oszacowanie długofalowego zapotrzebowania zwłaszcza po wypisie z oddziału neonatologicznego. W rezultacie wcześniaki w momencie wypisu ze szpitala mogą znajdować się w neutralnym, dodatnim lub ujemnym bilansie żelaza. Szerszy zakres statusu żelaza u niemowlęcia z bardzo małą masą ciała (< 1500 g) w porównaniu z niemowlęciem z małą masą i ciała (< 2500 g) w chwili wypisu utrudnia zalecenie pojedynczej dawki żelaza, która obejmowałaby wszystkie okoliczności przedciążowe i w okresie noworodkowym. Główne czynniki, które przyczyniają się do statusu żelaza po wypisie i wymagań żywieniowych u niemowlęcia urodzonego przedwcześnie, obejmują stan żelaza w dniu wypisu, spożycie żelaza w diecie i tempo wzrostu. Stan żelaza w momencie wypisu może zależeć od jego suplementacji w trakcie pobytu na OIOM, ale też od liczby transfuzji krwinek czerwonych. Szybkość wzrostu będzie miała silny wpływ na popyt na żelazo, ponieważ wzrastanie organizmu wymaga zwiększenia objętości krwinek czerwonych. Niedokrwistość wcześniaków zwykle samoistnie ustępuje u większości dzieci w ciągu 3–6 miesięcy po urodzeniu. U części dzieci wymaga jednak interwencji terapeutycznej [7].
Wyznaczenie zapotrzebowania na żelazo w kolejnych tygodniach i miesiąc...
Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów
- 4 wydania magazynu "Opieka Okołoporodowa"
- Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
- ...i wiele więcej!
Zostań częścią grona profesjonalistek świadomych opieki okołoporodowej!
Co trzy miesiące otrzymuj praktyczne artykuły i analizy przygotowane przez doświadczone położne, neonatologów, ginekologów i innych ekspertów. Rozwijaj swoje kompetencje i zapewnij pacjentom to co najlepsze.