Szczepienia w okresie ciąży i połogu. Jak położna może wspierać decyzje pacjentek i budować zaufanie do profilaktyki?

Aktualne rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP), Polskiego Towarzystwa Wakcynologi (PTW), Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), American College of Obste-
tricians and Gynecologists (ACOG) oraz Centers for Disease Control and Prevention (CDC) wskazują, że szczepienia przeciw krztuścowi (Tdap), grypie sezonowej, COVID-19 oraz RSV są bezpieczną i skuteczną metodą ochrony zdrowia matki i dziecka [1–8].

Szczepienia wykonywane w ciąży przynoszą podwójną korzyść – zmniejszają ryzyko zachorowania ciężarnej, hospitalizacji oraz powikłań położniczych, takich jak poród przedwczesny czy niewydolność oddechowa, a jednocześnie umożliwiają przekazywanie przeciwciał klasy IgG przez łożysko, dzięki czemu noworodek uzyskuje bierną odporność w pierwszych miesiącach życia. Mechanizm ten jest szczególnie ważny w przypadku chorób, przeciwko którym dziecko nie może być jeszcze zaszczepione lub pełną odporność uzyskuje dopiero po zakończeniu podstawowego cyklu szczepień.

Mimo wysokiej jakości dowodów naukowych i korzystnego profilu bezpieczeństwa szczepień, ich akceptacja wśród kobiet ciężarnych nadal jest niewystarczająca. Badania prowadzone w różnych krajach wskazują, że jednym z kluczowych czynników wpływających na decyzję o szczepieniu jest rekomendacja pracownika ochrony zdrowia. Szczególną rolę odgrywają położne, które pozostają z pacjentką w regularnym kontakcie przez cały okres opieki okołoporodowej. Ich kompetencje obejmują nie tylko realizację świadczeń medycznych, lecz także edukację zdrowotną, promocję zdrowia oraz wspieranie kobiet w podejmowaniu świadomych decyzji profilaktycznych. Jednocześnie w ostatnich latach wyraźnie wzrosło znaczenie mediów społecznościowych jako źródła informacji zdrowotnych. Obok treści rzetelnych pojawiają się tam również informacje niezgodne z aktualną wiedzą medyczną, które mogą nasilać nieufność wobec szczepień. Dlatego coraz ważniejsza staje się skuteczna komunikacja personelu medycznego z pacjentką, oparta na dowodach naukowych, partnerskiej relacji oraz indywidualnym podejściu do zgłaszanych obaw.

Rola położnej w edukacji i kwalifikacji do szczepień

Położna należy do kluczowych pracowników ochrony zdrowia zaangażowanych w profilaktykę zdrowotną kobiet ciężarnych. Jej kompetencje obejmują promocję zdrowia, edukację, poradnictwo, ocenę potrzeb zdrowotnych pacjentki oraz współpracę z lekarzem w zapobieganiu chorobom zakaźnym. Regularne wizyty położnicze umożliwiają systematyczne przekazywanie informacji o szczepieniach oraz ocenę gotowości pacjentki do podjęcia decyzji o ich wykonaniu.

Edukacja prowadzona przez położną powinna rozpoczynać się już na etapie planowania ciąży. Pozwala to ocenić historię szczepień, rozpoznać ewentualne braki w uodpornieniu oraz omówić szczepienia zalecane przed ciążą, m.in. przeciw odrze, śwince i różyczce, ospie wietrznej oraz wirusowemu zapaleniu wątroby typu B. W czasie ciąży położna powinna omawiać szczepienia zalecane zgodnie z aktualnym kalendarzem, wskazując optymalny termin ich wykonania oraz korzyści dla matki i dziecka.

Zadania położnej wykraczają jednak poza samo przekazywanie informacji. Coraz większe znaczenie ma budowanie partnerskiej relacji terapeutycznej, w której pacjentka może zadawać pytania, wyrażać obawy i otrzymywać indywidualne odpowiedzi oparte na aktualnych dowodach naukowych. Badania wskazują, że rekomendacja położnej jest jednym z najważniejszych czynników sprzyjających akceptacji szczepień, zwłaszcza gdy jest formułowana jednoznacznie, a jednocześnie z poszanowaniem autonomii pacjentki.

Ważnym elementem pracy położnej jest identyfikacja kobiet z grup zwiększonego ryzyka ciężkiego przebiegu chorób zakaźnych, w tym pacjentek z cukrzycą, otyłością oraz chorobami układu oddechowego lub sercowo-naczyniowego. W takich sytuacjach edukacja dotycząca korzyści ze szczepień powinna być szczególnie dokładna i uwzględniać indywidualne ryzyko kliniczne.

Rola położnej pozostaje istotna także w okresie połogu. Wizyty patronażowe pozwalają uzupełnić szczepienia, które nie zostały wykonane w czasie ciąży, przypomnieć o szczepieniach zalecanych członkom rodziny oraz przygotować rodziców do realizacji Programu Szczepień Ochronnych dziecka. Jest to również dobry moment, aby wyjaśnić, że karmienie piersią nie stanowi przeciwwskazania do większości szczepień, a może dodatkowo wspierać ochronę immunologiczną noworodka.

Najczęstsze bariery i przyczyny wątpliwości dotyczących szczepień ochronnych u kobiet ciężarnych

Mimo szerokiej dostępności szczepień ochronnych i jednoznacznych rekomendacji ekspertów, wiele kobiet ciężarnych nadal rezygnuje z ich wykonania lub odkłada decyzję do czasu po porodzie. Zjawisko to, określane jako vaccine hesitancy (wątpliwości dotyczące szczepień), WHO uznała za jedno z istotnych wyzwań współczesnego zdrowia publicznego. U kobiet ciężarnych ma ono szczególnie złożone podłoże, wynikające zarówno z czynników indywidualnych, jak i społecznych [9].

Najczęstszą przyczyną odmowy szczepień w ciąży jest obawa o bezpieczeństwo płodu. Pacjentki często wskazują na lęk przed wadami wrodzonymi, poronieniem lub innymi powikłaniami ciąży. Tymczasem liczne badania obserwacyjne i rejestry bezpieczeństwa nie potwierdzają zwiększonego ryzyka takich zdarzeń po zastosowaniu szczepionek zalecanych w ciąży, w tym preparatów inaktywowanych, rekombinowanych i mRNA.

Istotną barierą pozostaje również dezinformacja rozpowszechniana w internecie i mediach społecznościowych. Treści pozbawione podstaw naukowych często przyjmują atrakcyjną, emocjonalną formę, przez co bywają bardziej przekonujące niż oficjalne komunikaty instytucji zdrowia publicznego. Sprzeczne informacje pochodzące od rodziny, znajomych lub influencerów mogą dodatkowo osłabiać zaufanie pacjentek do personelu medycznego.

Na decyzje pacjentek wpływają także czynniki organizacyjne, m.in. ograniczony czas wizyt, zbyt rzadkie rozmowy o szczepieniach oraz niejednoznaczne zalecenia przekazywane przez różnych pracowników ochrony zdrowia. Kobiety częściej decydują się na szczepienie, gdy otrzymują jasną rekomendację lekarza lub położnej oraz mają możliwość zadawania pytań i omówienia swoich wątpliwości.

Znaczenie mają również czynniki psychologiczne. Ciąża wiąże się ze zwiększonym poczuciem odpowiedzialności za zdrowie dziecka, dlatego naturalna ostrożność może skłaniać do unikania interwencji medycznych, nawet bezpiecznych i zalecanych. W efekcie rezygnacja ze szczepienia bywa postrzegana jako wybór bardziej „bezpieczny”, choć w rzeczywistości zwiększa ryzyko ciężkiego przebiegu chorób zakaźnych u matki i noworodka [10].

Zrozumienie przyczyn pojawiania się wątpliwości dotyczących szczepień ochronnych jest warunkiem skutecznej edukacji prowadzonej przez położną. Współczesne podejście nie polega na przekonywaniu pacjentki za wszelką cenę, lecz na wspieraniu jej w podejmowaniu świadomych decyzji. Kluczowe znaczenie mają rzetelne informacje, aktywne słuchanie oraz budowanie zaufania w długotrwałej relacji terapeutycznej. Dzięki temu położna może ograniczać wpływ dezinformacji i zwiększać akceptację szczepień wśród kobiet ciężarnych.

Komunikacja oparta na dowodach naukowych – jak położna buduje zaufanie do szczepień

Większa dostępność informacji medycznych nie zawsze przekłada się na lepszą świadomość zdrowotną pacjentek. Kobiety ciężarne funkcjonują dziś w środowisku, w którym rzetelne zalecenia ekspertów współistnieją z licznymi niezweryfikowanymi treściami. Część z tych treści budzi lęk i podważa zaufanie do bezpieczeństwa szczepień. W tej sytuacji umiejętności komunikacyjne personelu medycznego są równie ważne jak wiedza kliniczna. Badania wskazują, że sposób prowadzenia rozmowy o szczepieniach może wpływać na decyzję pacjentki silniej niż sama liczba przedstawionych argumentów naukowych.

Położna jest często jednym z pierwszych pracowników ochrony zdrowia, z którymi kobieta ciężarna nawiązuje długotrwałą relację. Regularne wizyty sprzyjają budowaniu zaufania, rozpoznawaniu potrzeb pacjentki oraz prowadzeniu edukacji dostosowanej do jej wiedzy i oczekiwań, co pozwala stopniowo wracać do tematu szczepień i wyjaśniać pojawiające się wątpliwości.

Podstawą skutecznej komunikacji jest aktywne słuchanie. Oczekiwania pacjentek mogą obejmować poważne potraktowanie ich obaw. Bagatelizowanie lęków może prowadzić...