Znaczenie odpowiedniej podaży folianów u kobiet w wieku rozrodczym – praktyczne wskazówki dla położnych

Kwas foliowy bierze także udział w syntezie neuroprzekaźników, tj. serotoniny, katecholamin i melatoniny. Jest także kluczowy w biosyntezie mieliny tworzącej osłonki neuronów umożliwiających przewodnictwo nerwowe. Będąc źródłem dostarczającym reszt metylowych, kwas foliowy jest także regulatorem aktywności genów, biorąc udział w procesach metylacji DNA i histonów. Reguluje także – poprzez metylację – aktywność białek enzymatycznych i chroni lipidy przed nadtlenkowaniem. Służy także jako koenzym konwersji (remetylacji) homocysteiny – toksyny metabolicznej działającej w wysokich stężeniach angiotoksycznie i neurotoksycznie, przekształcając ją do metioniny – aminokwasu niezbędnego dla syntezy białka. Kwas foliowy jest także niezbędny wraz z witaminą B12 i żelazem w procesie syntezy hemoglobiny, zapobiegając niedokrwistości. 

Kwas foliowy ma kluczowe znaczenie dla szybko proliferujących tkanek płodu i tkanki trofoblastycznej, zapobiegając wadom cewy nerwowej, układu sercowo-naczyniowego, twarzoczaszki, kończyn oraz patologiom łożyska, które mogą się pojawić w procesie placentogenezy. Niedobór kwasu foliowego wiąże się także ze zwiększonym ryzykiem chorób układu krążenia, anemii, nowotworów i zaburzeń funkcji poznawczych. 
Niski poziom folianów w ustroju może być spowodowany niskim spożyciem w diecie, słabą absorpcją kwasu foliowego przyjmowanego z pożywieniem oraz zaburzeniami metabolizmu kwasu foliowego spowodowanymi defektami genetycznymi lub interakcjami z lekami 
(tj. niektóre cytostatyki, np. metotreksat, czy leki przeciwdrgawkowe). Zwiększone zapotrzebowanie na kwas foliowy u kobiet ciężarnych jest spowodowane przez zmiany hormonalne zachodzące w organizmie kobiet, rozcieńczenie krwi (hemodilucję), zwiększone zapotrzebowanie płodu i łożyska, zwiększony katabolizm kwasu foliowego oraz szybkie podziały (proliferację) komórek matki i płodu.

Badania kliniczne nad rolą suplementacji kwasu foliowego w okresie prekoncepcyjnym i w ciąży

Odkąd w latach 90. XX wieku opublikowano dwa pionierskie randomizowane kontrolowane placebo badania kliniczne, w których wykazano, że suplementacja kwasu foliowego przez kobiety w okresie prekoncepcyjnym i w ciąży zmniejsza ryzyko występowania WCN (dysrafii) u potomstwa, rozpoczęto w wielu krajach na świecie powszechną profilaktykę u kobiet w wieku rozrodczym. Upowszechnienie Programów Redukcji Wad Cewy Nerwowej w krajach o niedostatecznej podaży folianów poprzez suplementację kwasu foliowego i fortyfikowanie nim żywności spowodowało zmniejszenie występowania WCN o 72% w grupach niskiego ryzyka, tj. kobiet bez dodatniego wywiadu w kierunku występowania dysrafii i 68% w grupie kobiet, które urodziły już dziecko z tą wadą [1, 2].

W prewencji WCN istotny jest okres uzyskania optymalnego stężenia folianów w surowicy krwi matczynej, ponieważ krytyczny okres neurogenezy w okresie życia zarodkowego odbywa się bardzo wcześnie, tj. do 28 dnia po zapłodnieniu. Optymalna protekcja przed wystąpieniem WCN występuje przy wysyceniu erytrolemmy (błony komórkowej erytrocytu, który pełni funkcję magazynu i jest dobrym markerem wysycenia puli folianowej) matki stężeniem folianów ≥906 nmol/l, a surowicy krwi >25nmol/l [3]. O ile w ciąży pierwszy trymestr jest istotnym okresem dla zamknięcia cewy nerwowej i tworzenia pęcherzyków mózgowych, w drugim i trzecim trymestrze następuje głównie masywny rozrost mózgu, któremu towarzyszy synaptogeneza i dojrzewanie, mielinizacja kory mózgowej. Dlatego ciągła suplementacja kwasu foliowego przez matkę jest nadal niezbędna dla zdrowia płodu. Konieczność suplementacji folianami przez cały okres ciąży wynika także z badań obserwacyjnych, które wskazują, że niski poziom puli folianowej u matki wiąże się z wieloma problemami związanymi z ciążą, w tym z poronieniem samoistnym, porodem przedwczesnym, stanem przedrzucawkowym, przedwczesnym oddzielaniem łożyska, niską masą urodzeniową czy urodzeniem martwego dziecka [4].

Innym efektem suplementacji kwasu foliowego jest korzystny wpływ na rozwój behawioralny dzieci. Badania przeprowadzone na ogromnej populacji 85 176 dzieci w wieku 8–9 lat wykazały, że przyjmowanie kwasu foliowego minimum miesiąc przed koncepcją i podczas I trymestru ciąży było powiązane ze zmniejszeniem nadpobudliwości ruchowej (częstej w przypadku ADHD) oraz redukcją wystąpienia autyzmu o 39% w porównaniu do grupy kobiet, które nie stosowały dodatkowej podaży suplementu w krytycznym okresie organogenezy [...